Біріккен Ұлттар Ұйымы және Қазақстан

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Дәрі мен су — әр ұйымның үлесін көрсететін мысалдар. Соңғы сөйлем жоспардың қызметін түсіндіреді: бөлек жұмыстар ортақ мақсатқа бағытталады. Сондықтан негізгі ой ұйымдарды тек санау емес, олардың міндеттерін үйлестіруді қамтиды. Үзінді көмектің барлық нәтижесі аяқталғанын да хабарламайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Көмек тек ұйымдардың атауын жариялау үшін жасалады.» — Атаулар емес, дәрі мен суға қатысты нақты жұмыстар көрсетілген; мақсат ауыстырылған.

B) «Барлық ұйым тек дәрі жеткізумен айналысады.» — Су жүйесін жөндеу міндеті түсіп қалған; әр ұйымның бөлек қызметі бір әрекетке тарылған.

C) «Су жүйесі жөнделгендіктен, барлық тұрғын толық сауықты.» — Жоспарланған әрекет аяқталған нәтижеге айналған; денсаулық қорытындысы берілмеген.

D) «Ортақ жоспар көмек көрсету қажеттігін жояды.» — Жоспар көмекті тоқтатпайды; қайталануды азайту үшін міндеттерді реттейді.

Қайта орындауға ишара: Соңғы сөйлем алдыңғы екі әрекетті қалай біріктіреді?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Толық атау ұйымды таныстырады, жақшадағы қысқарту кейінгі сөйлемдерде ықшам қолданысқа жол ашады. Шарт толық атау мен қысқартудың сәйкестігін өзі берген. Сондықтан оларды басқа ұйымның атауымен алмастыруға немесе әріптерді әр сөйлемде әртүрлі ашуға болмайды. Бұл шешім адресаттың бастапқы білімін ескереді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «БҰҰ ынтымақтастықты талқылады; атауын оқырман өзі болжайды.» — Алғашқы қолданыс толық атауды таныстырмайды; адресатқа қажетті ақпарат жетпейді.

B) «Біріккен Ұлттар Ұйымы, қысқаша ҰБҰ, ынтымақтастықты талқылады.» — Әріптердің реті өзгерген; берілген қалыпты қысқарту қолданылмаған.

D) «Біріккен Ұлттар Ұйымы, қысқаша БҰ, ынтымақтастықты талқылады.» — Шарттағы үш әріптің бірі түсіп қалған; қысқарту сәйкестігі сақталмаған.

E) «БҰҰ, яғни Бүкіләлемдік Сауда Ұйымы, ынтымақтастықты талқылады.» — Қысқарту шартта берілген ұйымнан басқа ұйымға қате телінген.

Қайта орындауға ишара: Алғаш оқитын адам қысқартудың толық атауын таба ала ма?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Шарт нақты оқиға мен күнді береді. Мазмұндау сол оқиғаны сақтап, оны ұйымның құрылу күнімен немесе басқа ұйымға мүшелікпен шатастырмауы тиіс. Бір күн туралы мәлімет кейінгі барлық міндеттеменің орындалуын өздігінен дәлелдемейді. Сондықтан дұрыс жауап тек қабылдану оқиғасын және берілген датаны жеткізеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қазақстанның БҰҰ-ға қабылданған күні — 1997 жылғы 2 наурыз.» — Жыл өзгерген; шарттағы 1992 саны дәл мазмұндалмаған.

B) «1992 жылғы 2 наурыз барлық халықаралық міндеттің аяқталған күні болды.» — Қабылдану фактісінен барлық міндет аяқталды деген қосымша қорытынды жасалған.

C) «БҰҰ Қазақстанда 1992 жылғы 2 наурызда құрылды.» — Мүшелікке қабылдану ұйымның құрылуына ауыстырылған; оқиға түрі өзгерген.

E) «Қазақстан 1992 жылғы 2 наурызда ВТО-ға қабылданды.» — Дата басқа ұйымға телінген; бастапқы деректегі БҰҰ сақталмаған.

Қайта орындауға ишара: Датадан бұрын қандай оқиғаның аты тұрғанын тексеріңіз.

Ереже: Көркем мәтін оқиғаны тек хабарлап қоймай, образ арқылы оқырманға сезіндіреді. Тілдік тәсілдің атауын оның құрылымынан анықтаймыз: адамға тән әрекетті жансыз затқа беру — кейіптеу; ұқсастықты -дай, -дей сияқты көрсеткішпен білдіру — теңеу. Бейнелі сөзді ғылыми өлшем не тура хабар ретінде түсіндіруге болмайды.

Қолдану: Назар «қала күтті» байланысына аударылған. Қала тұтас елді мекен ретінде адамның күту қабілетімен бейнеленеді. Бұл сөйлемдегі бейне физикалық өлшем емес, тыныштық пен үміт сезімін береді. Теңеудің арнайы көрсеткіші жоқ, ал сандық ұлғайту немесе қарама-қарсы жұп сұралмаған.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Теңеу: қала басқа қалаға -дай жұрнағымен салыстырылған.» — Салыстыру көрсеткіші де, екінші қала да жоқ; сұралған белгі адам әрекеті.

C) «Тура хабар: қала әкімдігі күту туралы қаулы шығарған.» — Әкімдік пен қаулы туралы мәлімет жоқ; көркем субъект ресми ұйымға ауыстырылған.

D) «Антитеза: қала мен ауыл қарама-қарсы қойылған.» — Ауыл аталмайды; қарама-қарсы екі ұғым арқылы салыстыру жасалмаған.

E) «Гипербола: қала халқының саны шексіз үлкейтілген.» — Халық саны берілмеген; сандық әсірелеу тәсілі көрсетілмейді.

Қайта орындауға ишара: Күту әрекеті кімге тән және сөйлемде кімге берілген?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Үміт — адамның көңіл күйіне қатысты ұғым, бүршік — өсімдік белгісі. -тей көрсеткіші екеуінің ұқсастығын ашық білдіреді: хабардан кейінгі жаңару бүршіктің ашылуымен салыстырылады. Сөйлем өсімдіктің нақты мерзімін немесе үміттің биологиялық құрылымын сипаттамайды. Бейне эмоциялық әсерге қызмет етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бүршіктің көлемін ғылыми өлшеммен береді.» — Ешбір сандық өлшем жоқ; сөйлемнің мақсаты эмоциялық ұқсастық жасау.

C) «Хабардың тек көктемде ғана жарияланғанын дәлелдейді.» — Салыстыру мезгілдің нақты датасын бекітпейді; көктем бейненің құрамында тұр.

D) «Бітімнің барлық шарты міндетті орындалатынын кепілдейді.» — Көңіл күй бейнесі саяси шарттың орындалуын дәлелдемейді.

E) «Үміттің өсімдік жасушаларынан құралатынын түсіндіреді.» — Бейнелі ұқсастық тура биологиялық анықтамаға айналдырылған.

Қайта орындауға ишара: Ұқсастықты білдіретін қосымшаны және салыстырылған екі нысанды табыңыз.