Экологиялық зерттеулерде статистикалық әдістерді қолдану
ЗЖ7-параграф · Оқулықтың 141–143-беттері
«Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Экологиялық зерттеулерде статистикалық әдістерді қолдану» тақырыбы, ЗЖ7-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Оқушылар саябақтағы шөптесін өсімдіктерді зерттемек. Үлескілерді орналастырмай тұрып қандай әрекет ең қажет?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Зерттеу мақсатын, есептелетін аумақ шекарасын және өлшенетін көрсеткіштерді анықтау
Жауап нұсқалары
- A.Қай аумақ саналғанын белгілемей барлық санды біріктіру
- B.Өлшеу бірліктерін нәтижеге қарай кейін өзгерту
- C.Тек ең көп өсімдік кездескен жерді бүкіл саябақ деп қабылдау
- D.Зерттеу мақсатын, есептелетін аумақ шекарасын және өлшенетін көрсеткіштерді анықтаудұрыс
- E.Алдымен күтілетін нәтижені жазып, соған сәйкес дерек таңдау
Түсіндірме
Ереже: Зерттеу жоспары нысан, мақсат, аумақ және көрсеткіштерді нақтылайды. Бұл кейін әдісті таңдауға, өлшемді салыстыруға және қорытынды шегін анықтауға негіз болады.
Қолдану: Саябақ туралы қорытынды үшін не және қай жерде өлшенетінін анықтау керек. Дерек алынбай тұрып нәтиже таңдау ғылыми жоспар емес.
Қате нұсқалар: A) Шекара белгісіз болса, санның қандай ауданға қатысты екенін тексеру мүмкін емес.
B) Бірлік алдын ала біріздендіріліп, барлық өлшемге түсінікті болуы керек.
C) Ерекше жерді бүкіл аумақпен теңестіру өкілділік мәселесін туғызады.
E) Нәтижеге қарап дерек таңдау қорытындыны алдын ала бекітіп, зерттеуді бұрмалайды. Ишара: Нені, қай жерде және қандай бірлікпен өлшейтініңді нақтыла.
Дұрыс жауап: Ұзындық өлшеуіш және ауданы белгілі үлескі жақтауы
Жауап нұсқалары
- A.Тек дыбыс жазғыш және құс дауыстарының тізімі
- B.Тек таразы және уақыт өлшеуіш
- C.Тек ауа температурасын өлшеуіш және жаңбыр өлшеуіш
- D.Ұзындық өлшеуіш және ауданы белгілі үлескі жақтауыдұрыс
- E.Тек фотосурет, ешбір масштаб пен аудан белгісінсіз
Түсіндірме
Ереже: Құрал өлшенетін шамамен сәйкес таңдалады. Ұзындық үшін өлшем шкаласы, ауданға шаққандағы сан үшін белгіленген үлескі шекарасы қажет.
Қолдану: Сабақ ұзындығын өлшеуіш береді, ал 1 м² жақтау санаққа кіретін аумақты анықтайды. Қалған жұптар басқа шамаларға арналған.
Қате нұсқалар: A) Бұл құстарды тіркеуге көмектесуі мүмкін, берілген өсімдік өлшемдеріне сәйкес емес.
B) Масса мен уақыт құралдары сабақ ұзындығы мен 1 м² санақ шекарасын тікелей белгілемейді.
C) Олар орта жағдайын өлшейді, сабақ ұзындығын және үлескі ауданын анықтамайды.
E) Масштабсыз суреттен нақты ұзындық пен санақ ауданын сенімді есептеу қиын. Ишара: Әр құрал қандай шаманы нақты өлшейтінін сәйкестендір.
Дұрыс жауап: Сандардың нені өлшейтінін және қандай бірлікте екенін түсіну мүмкін емес
Жауап нұсқалары
- A.Сандарды компьютерге енгізу олардың бірлігін автоматты анықтайды
- B.Барлық бүтін сан міндетті дара санын білдіреді
- C.Сандардың нені өлшейтінін және қандай бірлікте екенін түсіну мүмкін емесдұрыс
- D.Үш сан болғандықтан олар міндетті температура
- E.Орташа есептелсе, бастапқы көрсеткішті жазудың қажеті жоқ
Түсіндірме
Ереже: Дерек кестесінде көрсеткіш атауы, өлшем бірлігі және қажет болса үлескі, уақыт сияқты тіркеу белгілері болуы керек. Санның өзі өлшеудің мағынасын толық бермейді.
Қолдану: 12, 15, 18 масса, ұзындық немесе сан болуы мүмкін. Бірлік пен атаудысыз дұрыс талдау және салыстыру жасалмайды.
Қате нұсқалар: A) Бағдарлама жетіспейтін өлшем мағынасын сенімді өздігінен қалпына келтірмейді.
B) Ұзындық немесе масса да бүтін мәнмен тіркелуі мүмкін.
D) Температура болуы мүмкін, бірақ шарт оны нақтыламайды.
E) Мағынасыз орташа зерттеу нысанын түсінуге жеткіліксіз; бастапқы бірлік қажет. Ишара: Кестені басқа зерттеуші оқығанда әр санның мағынасын біле ала ма?
Дұрыс жауап: Барлық ұзындықты бірдей өлшем бірлігіне айналдыру
Жауап нұсқалары
- A.Метрмен берілген мәнді міндетті алып тастау
- B.Әр санның бірлігін өзгертпей бәрін сантиметр деп қайта атау
- C.Барлық ұзындықты бірдей өлшем бірлігіне айналдырудұрыс
- D.Ең үлкен жалаң сан 120 болғандықтан оны ең ұзын сабақ деп алу
- E.10, 120 және 0,15 сандарын бірден қосу
Түсіндірме
Ереже: Әртүрлі бірліктегі бір шаманы салыстыру немесе қосу үшін оларды бірдей бірлікке келтіреді. Бірлікті жай қайта атау емес, сандық мәнді де дұрыс өзгерту керек.
Қолдану: 120 мм = 12 см; 0,15 м = 15 см. Содан кейін 10, 12, 15 см өлшемдерінен орташа есептеуге болады.
Қате нұсқалар: A) Оны сантиметрге айналдыруға болады; жақсы өлшемді жою қажет емес.
B) Атауды өзгерту нақты сандық айналдыруды алмастырмайды.
D) 120 мм = 12 см, ал 0,15 м = 15 см; бірлікті ескермеген салыстыру қате.
E) Бірліктер әртүрлі; жалаң сандарды қосу физикалық мағынаны бұрмалайды. Ишара: 1 см = 10 мм, 1 м = 100 см қатынастарын қолдан.
Дұрыс жауап: Бастапқы жазбаны тексеріп, жетіспейтін өлшемді нөлден ажырату
Жауап нұсқалары
- A.Бастапқы жазбаны тексеріп, жетіспейтін өлшемді нөлден ажыратудұрыс
- B.Бос ұяшықты міндетті нөл деп алу
- C.Бос ұяшық бар болғандықтан барлық үш нақты санды жою
- D.Бос ұяшыққа қалаған орташа мәнді ойдан енгізу
- E.Ең жоғары санды бос ұяшыққа көшіру
Түсіндірме
Ереже: Нөл — санақ жүргізіліп, ағза табылмаған нақты нәтиже; жетіспейтін мән — ақпарат алынбаған немесе жазылмаған жағдай. Екеуін бірдей қабылдау орташаға әсер етеді.
Қолдану: Бос ұяшықтың себебі белгісіз. Сондықтан алдымен жазбаны тексеріп, тек расталған жағдайда ғана оны нөл деп көрсету керек.
Қате нұсқалар: B) Өлшем жоқтығы сол үлескіде ағза жоқтығын дәлелдемейді.
C) Бар деректі сақтап, жетіспейтін бөліктің мәртебесін нақтылауға болады.
D) Бұл алынбаған деректі нақты өлшем ретінде қосып, нәтижені бұрмалайды.
E) Көрші өлшем жетіспейтін үлескі санын дәлелдемейді. Ишара: Өлшем жүргізілгені расталған ба, әлде тек жазба жоқ па?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.