Жаһандық жылынуды компьютерлік модельдеу
Модель-параграф · Оқулықтың 150–154-беттері
«Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Жаһандық жылынуды компьютерлік модельдеу» тақырыбы, Модель-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Климаттық модель екі болашақ сценарийін есептейді: бірінде шығарындылар жоғары, екіншісінде азаяды. Олардың…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Әр нәтиже өз сценарийінің шарттарына тәуелді болжам
Жауап нұсқалары
- A.Шығарындылар айырмасы болса да кіріс шарттарын жазу қажет емес
- B.Сценарийлер әртүрлі болғандықтан модельдің ешбір пайдасы жоқ
- C.Әр нәтиже өз сценарийінің шарттарына тәуелді болжамдұрыс
- D.Ең үлкен санды таңдасақ, ол міндетті жалғыз дұрыс болашақ болады
- E.Екі сан да болашақтың бір уақытта міндетті орындалатын дәл мәні
Түсіндірме
Ереже: Сценарийлік модель «осы шарт орындалса» деген болжам береді. Ол баламалы жолдардың ықтимал салдарын салыстырады, болашақты шартсыз дәл санмен бекітпейді.
Қолдану: Екі есепте шығарындылар әртүрлі. Сондықтан нәтижелерді сол айырмамен бірге түсіндіріп, нақты міндетті оқиға ретінде ұсынбаймыз.
Қате нұсқалар: A) Қорытындыны түсіндіру үшін қандай шарт қолданылғанын білу керек.
B) Сценарийлер ықтимал әрекеттердің салдарын салыстыруға пайдалы.
D) Нәтиженің мөлшері оның орындалу кепілін бермейді.
E) Баламалы шарттар баламалы нәтижелер береді; екісі де міндетті нақты оқиға емес. Ишара: Әр нәтиженің алдында қандай «егер» шарты тұрғанын ізде.
Дұрыс жауап: Бастапқы салыстыру кезеңдерін сәйкестендіру немесе айырмасын анық көрсету
Жауап нұсқалары
- A.Екі ауытқуды да базаны тексермей абсолют температура деп қабылдау
- B.1990 базасын сөзсіз 1850–1900 деп қайта атау
- C.Екі графиктегі бірдей сан барлық жағдайда бірдей жылынуды білдіреді
- D.Бастапқы салыстыру кезеңдерін сәйкестендіру немесе айырмасын анық көрсетудұрыс
- E.Әртүрлі базасы бар барлық деректі міндетті жою
Түсіндірме
Ереже: Температура ауытқуы белгілі базалық кезеңге қатысты анықталады. Салыстыру үшін базалар бірдей болуы немесе олардың айырмасы ескерілуі керек.
Қолдану: Екі графиктің нөлі әртүрлі кезеңді білдіреді. Сондықтан сандарды бірден теңестірмей, анықтамасын сәйкестендіреміз.
Қате нұсқалар: A) Ауытқу белгілі бастапқы деңгейден айырма, абсолют температураның өзі емес.
B) Атауды өзгерту қажетті сандық түзетуді жасамайды.
C) Әртүрлі бастапқы деңгейлер бірдей санды әртүрлі абсолют жағдайға сәйкестендіруі мүмкін.
E) Оларды дұрыс сәйкестендіріп немесе шектеуін көрсетіп салыстыруға болады. Ишара: Графиктің «нөлдік» деңгейі қай кезеңге қатысты?
Дұрыс жауап: 0,6°C
Жауап нұсқалары
- A.1,5°C
- B.0,6°Cдұрыс
- C.3,0°C
- D.0,06°C
- E.1,8°C
Түсіндірме
Ереже: Бірдей база мен бірліктегі өзгерістің айырмасы соңғы мәннен бастапқы мәнді азайту арқылы табылады. Бұл нақты модельдегі екі нүктенің айырмасы.
Қолдану: 1,8 −1,2 =0,6°C. Оны барлық нақты өңірдегі дәл өсім деп емес, шарттағы сценарийге қатысты есеп деп қарастырамыз.
Қате нұсқалар: A) Бұл екі мәннің орташа шамасы, өсім емес.
C) Бұл екі мәннің қосындысы; өсім үшін соңғыдан бастапқыны азайтады.
D) 1,8 −1,2 =0,6; ондық разряд қате жылжытылған.
E) Бұл соңғы ауытқу, екі мән арасындағы айырма емес. Ишара: Екі мән бірдей базамен берілгенін тексеріп, айырмасын ал.
Дұрыс жауап: 1,5°C
Жауап нұсқалары
- A.1,2°C
- B.0,6°C
- C.1,8°C
- D.1,5°Cдұрыс
- E.3,0°C
Түсіндірме
Ереже: Сызықты интерполяция тек шартта қабылданған түзу өзгеріс аясында қолданылады. Уақыт аралығының ортасындағы мән екі шеткі мәннің ортасына тең.
Қолдану: 2040 жыл 2030 мен 2050 ортасында. Сондықтан 1,2 + (1,8 −1,2)/2 =1,5°C; нақты климаттың әрдайым сызықты екенін бұдан шығармаймыз.
Қате нұсқалар: A) Бұл бастапқы 2030 жылғы мән; аралықтың ортасы емес.
B) Бұл жалпы өсім, базалық 1,2°C деңгейі қосылмаған.
C) Бұл 2050 жылғы мән, 2040 нүктесі емес.
E) Екі шеткі мән қосылған; сызықты интерполяция аралықтағы мәнді береді. Ишара: Уақыт нүктесі аралықтың қандай бөлігінде орналасқан?
Дұрыс жауап: Мұздың азаюы бастапқы жылынуды күшейте алатын оң кері байланыс
Жауап нұсқалары
- A.Мұз азайған сайын шағылу міндетті артады
- B.Бұл байланыс мұздың азаюын міндетті тоқтататын теріс кері байланыс
- C.Альбедо өзгерісі энергия жұтылуына әсер етпейді
- D.Мұздың азаюы бастапқы жылынуды күшейте алатын оң кері байланысдұрыс
- E.Оң кері байланыс әрдайым пайдалы нәтиже дегенді білдіреді
Түсіндірме
Ереже: Кері байланыстың оң белгісі бастапқы өзгерістің күшеюін білдіреді. Альбедо төмендеп, көбірек энергия жұтылса, жылыну мұз азаюын одан әрі қолдауы мүмкін.
Қолдану: Мұз азайды → шағылу азайды → жұтылу артты → жылыну күшейді. Бұл тізбек бастапқы мұз жоғалуын күшейтеді.
Қате нұсқалар: A) Шарт альбедоның төмендеуін нақты береді.
B) Қосымша жылыну мұз еруін қолдайды, бастапқы өзгерісті әлсірету емес.
C) Шартта төмен альбедо мен артық жұтылу байланыстырылған.
E) «Оң» бастапқы өзгерісті күшейтуді сипаттайды, пайда немесе зиян бағасы емес. Ишара: «Оң» сөзін пайдалы деп емес, өзгерісті күшейту деп оқы.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.