Экожүйені зерттеудің статистикалық әдістері
51-параграф · Оқулықтың 136–141-беттері
«Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Экожүйені зерттеудің статистикалық әдістері» тақырыбы, 51-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Шалғындағы қозғалмайтын шөптесін өсімдіктердің тығыздығын бағалау қажет. Бүкіл аумақты санауға уақыт…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Өкілдік орналасқан бірнеше белгілі ауданды үлескіде өсімдіктерді санау
Жауап нұсқалары
- A.Өкілдік орналасқан бірнеше белгілі ауданды үлескіде өсімдіктерді санаудұрыс
- B.Тек ең қалың өскен бір жерді бүкіл шалғынның үлгісі деп алу
- C.Қозғалатын ірі жануарларға арналған әуе санағын ұсақ шөпке өзгеріссіз қолдану
- D.Тек ұшып жүрген құстардың дауысын тыңдау
- E.Дара санын есептемей, тек өсімдік жабынының пайызын өлшеу
Түсіндірме
Ереже: Үлескі әдісі белгілі аудандағы қозғалмайтын ағзалар санын тіркеп, тығыздықты бағалауға мүмкіндік береді. Үлескілердің орналасуы зерттелетін аумақты көрсетуі тиіс.
Қолдану: Нысан — шөптесін өсімдік, мақсат — ауданға шаққандағы сан. Сондықтан бірнеше өкілдік үлескіде санап, өлшенген ауданды есепке алу сәйкес келеді.
Қате нұсқалар: B) Қалың жерді ғана таңдау тығыздықты асыра бағалауы мүмкін.
C) Нысанға сәйкес белгілі аудандағы ұсақ өсімдікті санау керек; бұл әдіс соған тікелей лайық емес.
D) Бұл өсімдіктердің белгілі ауданға шаққандағы санын өлшемейді.
E) Жабын пайызы пайдалы көрсеткіш, бірақ өсімдіктердің ауданға шаққандағы дара санымен бірдей емес. Ишара: Нысан қозғала ма және оның санын қандай ауданға қатысты өлшейсің?
Дұрыс жауап: Жағадан ішке өтетін трансект бойында бірдей аралықтармен дерек жинау
Жауап нұсқалары
- A.Тек жағалаудағы бір нүктеде өлшеп, ішкі орманды сипаттау
- B.Барлық өлшеу орнын белгілемей араластыру
- C.Тек орман ортасындағы бір ағашты таңдау
- D.Жағадан ішке өтетін трансект бойында бірдей аралықтармен дерек жинаудұрыс
- E.Үлескілерді тек ең көп гүл бар жерлерге қою
Түсіндірме
Ереже: Трансект белгілі бағыттағы орта немесе қауымдастық өзгерісін жүйелі бақылауға көмектеседі. Орны мен аралығы тіркелген өлшемдерді бағыт бойымен салыстыруға болады.
Қолдану: Сұрақ жағадан ішке қарай өзгеру туралы. Сол бағытты қамтитын трансект өзгерістің орнын сақтап, жағалау мен ішкі бөлікті салыстырады.
Қате нұсқалар: A) Жағалау ішкі орманды көрсетпеуі мүмкін; бағыт бойындағы өзгеріс өлшенбейді.
B) Орналасу дерегі жоғалса, өзгерісті градиентпен байланыстыру қиындайды.
C) Бір ағаш жағадан ішке қарай ауысуды сипаттамайды.
E) Мақсат бағыттық өзгерісті өлшеу; гүлдің көптігі бойынша таңдау оны бұрмалауы мүмкін. Ишара: Зерттеу мақсаты кеңістіктегі бағыттық өзгерісті қамти ма?
Дұрыс жауап: Үлгі саны көп болса да, жол жиегін ғана қамту іріктеу ығысуын туғызуы мүмкін
Жауап нұсқалары
- A.1000 үлескі барлық орманды автоматты толық көрсетеді
- B.Үлгі саны көп болса да, жол жиегін ғана қамту іріктеу ығысуын туғызуы мүмкіндұрыс
- C.Тек өлшеу бірлігін сантиметрден метрге ауыстыру жеткілікті
- D.Жол жиегі мен орман іші барлық жағдайда бірдей
- E.Көп үлескі алғандықтан ешбір санды есептеу мүмкін емес
Түсіндірме
Ереже: Іріктеменің көлемі мен өкілділігі бөлек қасиеттер. Бір ғана ерекше мекеннен алынған үлкен үлгі бүкіл аумақ жөніндегі қорытындыны жүйелі бұрмалауы мүмкін.
Қолдану: 1000 үлескідің бәрі жол жиегінде орналасқан. Сондықтан көп санақ ішкі орманның қамтылмауын өтемейді.
Қате нұсқалар: A) Үлескі саны таңдалған орынның жүйелі ерекшелігін өздігінен жоймайды.
C) Бірлікті ауыстыру зерттелмеген ішкі мекендерді үлгіге қоспайды.
D) Жарық, топырақ пен әсер ерекшеленуі мүмкін; бірдейлік шартта берілмеген.
E) Көп деректі өңдеуге болады; мәселе есептеу мүмкіндігінде емес, өкілділікте. Ишара: Көп өлшеу қай орындардан алынғанын тексер.
Дұрыс жауап: Әр мекенді қамтып, олардың аудандық үлесін ескеріп іріктеу
Жауап нұсқалары
- A.Мекендердің қайсысынан алынғанын жазбай барлық өлшемді біріктіру
- B.Әр мекеннен бірдей сан алып, аудандары әртүрлі болса да жалпы есепте салмақты елемеу
- C.Барлық үлескіні тек ең қолжетімді өзен жағасына қою
- D.Құрғақ беткейді тек ағзалар аз болғандықтан есептен шығару
- E.Әр мекенді қамтып, олардың аудандық үлесін ескеріп іріктеудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Әртекті ортада әр мекенді қамтитын іріктеу керек. Жалпы аумаққа қорытынды жасағанда мекендердің аудандық үлесін де ескеру маңызды.
Қолдану: Үш мекен бірдей емес және олардың ауданы тең делінбеген. Сондықтан әрқайсысын қамту мен тиісті салмақ қолдану бүкіл орманға қорытындыны жақсартады.
Қате нұсқалар: A) Орта ерекшелігін және дұрыс салмақтауды тексеру қиындайды.
B) Аудан үлесі әртүрлі кезде бірдей үлгінің қарапайым орташа мәні жалпы аумақты бұрмалауы мүмкін.
C) Қалған екі мекен қамтылмайды, бұл бүкіл орманға өкілдік бермейді.
D) Ағза аз болуы оны зерттелетін жиынтықтан шығаруға негіз емес. Ишара: Үлгі табиғи орта топтарының бәрін және олардың көлемін көрсете ме?
Дұрыс жауап: 6 дара/м²
Жауап нұсқалары
- A.24 дара/м²
- B.1,5 дара/м²
- C.4 дара/м²
- D.6 дара/м²дұрыс
- E.8 дара/м²
Түсіндірме
Ереже: Орташа тығыздық жалпы дара санын есептелген жалпы ауданға бөлу арқылы табылады. Бірдей ауданды үлескілерде бұл үлескі санақтарының арифметикалық ортасына тең.
Қолдану: Жалпы сан 4 + 6 + 8 + 6 = 24, жалпы аудан 4 м². Тығыздық 24/4 = 6 дара/м².
Қате нұсқалар: A) 24 — төрт үлескідегі жалпы сан; жалпы аудан 4 м² екенін ескеру керек.
B) Орташа 6 санын төртке тағы бөлу ауданды екі рет есепке алады.
C) Бұл бірінші үлескідегі сан ғана, барлық төрт өлшемнің орташа мәні емес.
E) Бұл ең үлкен өлшем; орташа мән емес. Ишара: Барлық санақтың қосындысын барлық зерттелген ауданға бөл.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.