Жаһандық жылыну және климат
52-параграф · Оқулықтың 145–150-беттері
«Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Жаһандық жылыну және климат» тақырыбы, 52-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Жер беті Күннен алған энергиясының бір бөлігін инфрақызыл сәуле түрінде шығарады. Атмосферадағы CO₂ осы…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жылыжай әсері
Жауап нұсқалары
- A.Тек қатты шаң бөлшектерінің жерге шөгуі
- B.Күннен келген жарықтың мұздан шағылуы
- C.Озонның ультракүлгін сәулені жұтуы
- D.Жылыжай әсерідұрыс
- E.Жердің айналуынан күн мен түннің алмасуы
Түсіндірме
Ереже: Жылыжай газдары Жер шығаратын инфрақызыл сәулені жұтып және қайта шығарып, ғарышқа жылу жоғалуын баяулатады. Табиғи әсер мен оның адам әрекетінен күшеюін ажыратады.
Қолдану: Шартта CO₂ және Жердің жылулық сәулесі аталған. Сондықтан бұл ультракүлгін қорғанысы немесе жарық шағылуы емес, жылыжай әсері.
Қате нұсқалар: A) CO₂ қалыпты атмосферада газ; шарт шөгетін қатты шаң туралы емес.
B) Бұл альбедоға қатысты; шартта газдың жылулық сәулені жұтуы берілген.
C) Озондық қорғаныс ультракүлгінмен байланысты; шарт Жерден шыққан инфрақызыл сәуле туралы.
E) Айналу күн мен түнді түсіндіреді, CO₂-нің инфрақызыл сәулеге әсерін емес. Ишара: Сәуле Күннен келіп тұр ма, әлде жылынған Жерден шығып тұр ма?
Дұрыс жауап: Табиғи әсер Жерді жылы ұстайды, ал адам шығарған газдар оның күшеюіне ықпал етеді
Жауап нұсқалары
- A.Табиғи жылыжай әсері тіршілікке ешбір маңызсыз
- B.Жылыжай әсері тек зауыттар пайда болғаннан кейін басталды
- C.Климат мәселесін шешу үшін барлық жылыжай газын толық жою қажет
- D.Табиғи әсер болса, қосымша газдар ештеңе өзгертпейді
- E.Табиғи әсер Жерді жылы ұстайды, ал адам шығарған газдар оның күшеюіне ықпал етедідұрыс
Түсіндірме
Ереже: Табиғи жылыжай әсері планетаның температуралық жағдайының бөлігі. Қазіргі мәселе — адам әрекетінен газдардың артуы арқылы әсердің қосымша күшеюі.
Қолдану: Екі құбылысты ажыратқанда табиғи қызметті мойындап, қосымша шығарындылардың әсерін де ескереміз. Сондықтан табиғи әсердің барлығы мәселені жоққа шығармайды.
Қате нұсқалар: A) Атмосфераның табиғи жылу ұстауы Жердің температурасына ықпал етеді.
B) Табиғи жылыжай газдары өнеркәсіптен бұрын да болған.
C) Табиғи жылулық реттелуді түгел жою мақсат емес; антропогендік күшеюді шектеу қарастырылады.
D) Газ концентрациясының өзгеруі энергия теңгеріміне әсер етуі мүмкін. Ишара: «Табиғи бар болуы» мен «адам әрекетінен артуын» бөлек қара.
Дұрыс жауап: Қазба отындағы көміртектің CO₂ түрінде атмосфераға бөлінуі
Жауап нұсқалары
- A.Қазба отындағы көміртектің CO₂ түрінде атмосфераға бөлінуідұрыс
- B.Отын жанғанда көміртек мүлде қатыспайды
- C.Атмосферадағы барлық CO₂-нің бірден таскөмірге айналуы
- D.Екі әрекет те фотосинтезбен бірдей CO₂ сіңіреді
- E.CO₂ шығуы тек жанартауда болады
Түсіндірме
Ереже: Қазба отындар ұзақ уақыт сақталған көміртекті қамтиды. Жанғанда көміртек оттекпен қосылып, көмірқышқыл газын түзеді де атмосфераға түседі.
Қолдану: Көмір стансасы да, мұнай отынын жағатын көлік те көміртекті тотықтырады. Сондықтан олардың ортақ әсері CO₂ шығарындысы болады.
Қате нұсқалар: B) Көмір және мұнай отындарында көміртек бар, жану кезінде тотығады.
C) Жану көміртекті ұзақ мерзімді қорға жинамай, газ күйінде босатады.
D) Жану мен фотосинтездің көміртек ағынының бағыты әртүрлі.
E) Қазба отын жағу да антропогендік CO₂ көзі. Ишара: Көміртек отын қорынан қай ортаға ауысып тұр?
Дұрыс жауап: Сақталған көміртек бөлінеді және фотосинтез арқылы сіңіру мүмкіндігі азаяды
Жауап нұсқалары
- A.Тек фотосинтез күшейеді, көміртек бөлінбейді
- B.Орман кесілсе, тек озон тесігі бірден толығады
- C.Сақталған көміртек бөлінеді және фотосинтез арқылы сіңіру мүмкіндігі азаядыдұрыс
- D.Өсімдік жоғалуы көміртек айналымына еш әсер етпейді
- E.Жану барлық CO₂-ні топыраққа тұрақты бекітеді
Түсіндірме
Ереже: Орман көміртекті биомассада сақтайды және фотосинтезбен атмосферадан сіңіреді. Кесу мен жану сақталған қорды босатып, болашақ сіңіруді азайта алады.
Қолдану: Шарт сүректің өртенуін де, қалпына келмеген орманды да береді. Сондықтан шығарынды мен сіңірушінің азаюын бірге ескереміз.
Қате нұсқалар: A) Өсімдік жойылған, сүрек жанған; бұл фотосинтезді арттыру емес.
B) Бұл орманның көміртекті сақтау және сіңіру рөлін түсіндірмейді.
D) Өсімдік фотосинтезбен көміртек сіңіреді және денесінде сақтайды.
E) Жану көміртектің бір бөлігін газ түрінде атмосфераға шығарады. Ишара: Жану мен жасыл өсімдіктің жоғалуы көміртек ағынына екі түрлі жолмен әсер етеді.
Дұрыс жауап: Көміртекті атмосферадан биомассаға уақытша немесе ұзақ сақтауға ауыстырады
Жауап нұсқалары
- A.Фотосинтез бүкіл антропогендік шығарындыны кез келген жағдайда толық өтейді
- B.Көміртекті табиғаттан мәңгі толық жояды
- C.Барлық өсімдік тек CO₂ шығарады, сіңірмейді
- D.Биомасса түзілсе, кейінгі өртте газ бөлінуі мүмкін емес
- E.Көміртекті атмосферадан биомассаға уақытша немесе ұзақ сақтауға ауыстырадыдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Фотосинтез көміртекті органикалық затқа бекітеді, бірақ айналымнан мүлде жоғалтпайды. Сақтау мерзімі биомассаның тағдыры мен экожүйе жағдайына тәуелді.
Қолдану: Өсімдік CO₂ көміртегін денесіндегі органикалық қосылыстарға енгізеді. Бұл сіңіру қызметі, бірақ мәңгілік жою немесе барлық шығарындыға толық өтем емес.
Қате нұсқалар: A) Сіңіру мөлшері шектеулі; барлық шығарындыларды толық өтеу кепілі жоқ.
B) Көміртек басқа қосылыстарға ауысады; тыныс алу, ыдырау және жану арқылы қайта бөлінуі мүмкін.
C) Өсімдіктің тыныс алуы бар, бірақ шарттағы фотосинтез CO₂ сіңіреді.
D) Биомассадағы көміртек жанғанда қайта газға айналуы мүмкін. Ишара: Көміртек жоғалып кетті ме, әлде басқа қорда сақталып тұр ма?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.