Жер қабықтарының өзара әрекеттесуі

Ереже: Күн сәулесі жер бетін қыздырып, булануға энергия береді. Жасыл өсімдіктер жарық энергиясын фотосинтезде органикалық зат түзуге пайдаланады. Жердің барлық үдерісі бір ғана энергия көзімен жүрмейді, бірақ аталған екі құбылыс үшін сыртқы сәуле маңызды.

Қолдану: Сұрақ булану мен фотосинтезді бірге қарастырады. Екеуіне ортақ негізгі сыртқы энергия көзін таңдаймыз. Күнделікті ауа райы мен су айналымы да осы энергия ағынымен тығыз байланысты.

Қате нұсқаларды ажырату: Ішкі жылу жанартаулық құбылыстарға маңызды. Ай тартылысы толысуға қатысады. Жел үйкелісі мен ағыс қысымы берілген екі үдерістің негізгі сыртқы энергия көзін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Екі құбылысты жеке қарастыр да, екеуіне ортақ энергияны анықта.

Ереже: Гидросфера табиғи су қорларын, литосфера Жердің қатты сыртқы бөлігін қамтиды. Су жынысқа сіңіп, химиялық өзгеріске немесе мұздап кеңею арқылы физикалық бұзылуға қатыса алады.

Қолдану: Сұрақ судың қайдан түскенін емес, су мен жыныстың тікелей жанасуын сұрайды. Сондықтан су қабығы мен қатты қабықты байланыстыратын жұп қажет. Бұл өзара әсер жыныстың өзгеруі арқылы байқалады.

Қате нұсқаларды ажырату: Ауа мен тірі ағзалар табиғи ортаға қатысқанымен, осы мысалда негізгі тікелей әрекет етушілер ретінде берілмеген. Ядро мен мантия планетаның терең бөліктері, жаңбырдың жыныс жарығына енуін олармен алмастыруға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Мысалда нақты жанасқан екі материалды анықтап, олардың қабықтарын ата.

Ереже: Жанартау өнімдері Жер қойнауындағы жыныстармен байланысты, ал ауаға таралған күл атмосферадағы бөлшектерге айналады. Қабықтар арасында зат алмасуы бір ортадан шыққан материалдың екінші ортаға түсуінен көрінеді.

Қолдану: Берілген жағдайда күлдің бастапқы көзі қатты жер бөліктеріне, ал таралатын ортасы ауаға жатады. Демек, қатты қабық пен газды қабық байланысады. Күлдің өзі газға айналды деген қорытынды қажет емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Су мен тірі ағзалар осы нақты тасымалдың екі шеті ретінде берілмеген. Күл кейін суға түсуі мүмкін, бірақ оны сұраққа қосымша жорамалмен енгізбейміз. Атмосферада қатты бөлшектердің жүруі газды қабықта тек газ ғана болады деген ойдың қате екенін көрсетеді.

Қайта орындауға ишара: Бөлшектің қайдан шыққанын және қай ортаға таралғанын бөлек белгіле.

Ереже: Жердің қатты бетінен көтерілген бөлшектерді ауа тасымалдап, олар суға түсуі мүмкін. Мұндай тізбекте заттың бастапқы орны, тасымалдаушы ортасы және соңғы ортасы ажыратылады.

Қолдану: Шаңның көзі құрлықтың қатты беті, қозғалтушы тасымалдаушысы жел, ал соңғы орны теңіз суы. Осы үш орынды ретімен сәйкестендірсек, үш сыртқы қабықтың тікелей байланысын табамыз. Тірі ағзалар бұл шартта арнайы берілмеген.

Қате нұсқаларды ажырату: Мантия мен ядро шаңның ауа арқылы теңізге жеткізілу тізбегіне тікелей кірмейді. Биосфера табиғаттың маңызды бөлігі болғанымен, әрбір зат тасымалына оны міндетті түрде қосу дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Үш сатыны жаз: қайдан көтерілді, немен тасымалданды, қайда түсті?

Ереже: Тірі ағзалар мен олардың қалдықтары топырақ түзілуіне қатысады. Топырақ минералдық және органикалық құрамбөліктерден тұратын күрделі орта; ол Жердің қатты бетімен және тіршілік әрекетімен байланысты.

Қолдану: Мысалда өсімдік қалдықтарынан шыққан зат топырақ құрамына өтеді. Сондықтан тіршілік жүйесі мен жердің қатты бетінің өзара байланысы негізгі орын алады. Қалдықтың ыдырауы топырақтағы қоректік заттардың айналымына да үлес қосады.

Қате нұсқаларды ажырату: Ауа мен су ыдырау жағдайына әсер етуі мүмкін, бірақ сұрақтағы заттың көзі мен қосылған орнын алмастырмайды. Ядро мен мантия өсімдік қалдықтарының топырақ органикасына айналуына тікелей қатысушы қабықтар емес.

Қайта орындауға ишара: Заттың бұрын тірі ағза құрамында болғанын және кейін қандай ортаға қосылғанын салыстыр.