Жердегі тіршіліктің пайда болуы туралы гипотезалар
10-параграф · Оқулықтың 36–39-беттері · Сұрақ оқулықтың 36-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Жердегі тіршіліктің пайда болуы туралы гипотезалар» тақырыбы, 10-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Алғашқы тіршіліктің тірі емес химиялық жүйелерден табиғи жолмен қалыптасуын зерттейтін ұғым қайсы?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Абиогенез
Жауап нұсқалары
- A.Биогенез
- B.Панспермия
- C.Фотосинтез
- D.Транспирация
- E.Абиогенездұрыс
Түсіндірме
Ереже: Қазіргі ғылыми мағынада абиогенез алғашқы тіршіліктің тірі емес химиялық жүйелерден пайда болу мүмкіндігін зерттеуге қатысты. Бұл ұзақ уақыттағы ерекше бастапқы жағдайларды қарастырады, дайын жануардың бүгін лас киімнен пайда болуын білдірмейді.
Қолдану: Сұрақ бұрыннан бар ағзаның көбеюін емес, ең алғашқы тіршіліктің басталуын сұрайды. Сондықтан бастапқы химиялық жүйеден тіршілікке өтуді қарастыратын ұғым қажет. Оның нақты барлық сатылары толық анықталды деген тұжырым жасалмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Биогенез бар тіршіліктен жаңа тіршіліктің шығуын білдіреді. Панспермия таралу мүмкіндігін, фотосинтез органикалық зат синтезін, транспирация өсімдіктің су буландыруын сипаттайды. Бұларды алғашқы тіршіліктің химиялық басталуымен теңестірмейміз.
Қайта орындауға ишара: Алғашқы басталу мен бұрыннан бар ағзаның көбеюін ажырат.
Дұрыс жауап: Биогенез
Жауап нұсқалары
- A.Биогенездұрыс
- B.Абиогенез
- C.Панспермия
- D.Стационарлық көзқарас
- E.Өздігінен жаралу түсінігі
Түсіндірме
Ереже: Биогенез жаңа тірі ағзалардың бұрыннан бар тіршілікке байланысты пайда болуын білдіреді. Көбею жолдары әртүрлі болғанымен, жасуша, жұмыртқа немесе тұқым тірі жүйелерден қалыптасады.
Қолдану: Үш мысалдың бәрінде жаңа ағзаның алдында тірі бастама бар. Сондықтан олар алғашқы тіршіліктің пайда болуын түсіндіруден бөлек, қазіргі ағзалардың көбеюімен байланысты ортақ қағиданы көрсетеді. Бұл қағида ежелгі химиялық эволюцияны жоққа шығаратын тәжірибе емес.
Қате нұсқаларды ажырату: Абиогенез алғашқы басталуға, панспермия ғарыштық тасымалға қатысты. Стационарлық көзқарас мәңгілік туралы тарихи ұстаным, ал өздігінен жаралу лас материалдан дайын ағза шығуы мүмкін деген қате түсінік болған.
Қайта орындауға ишара: Әр мысалда жаңа ағзаға дейін қандай тірі бастама болғанын анықта.
Дұрыс жауап: Тіршілік немесе оның тірі бастамалары ғарыш арқылы бір денеден екіншісіне таралуы мүмкін
Жауап нұсқалары
- A.Дайын жануарлар күн сайын лас киімнен түзіледі
- B.Жердегі барлық ағза еш өзгермей мәңгі өмір сүрген
- C.Алғашқы тіршілік тек жергілікті химиялық өзгерістерден басталды
- D.Тіршілік немесе оның тірі бастамалары ғарыш арқылы бір денеден екіншісіне таралуы мүмкіндұрыс
- E.Жаңа ағзалар тек бұрыннан бар ата-анадан көбейеді
Түсіндірме
Ереже: Панспермия тіршіліктің ғарыштық кеңістік арқылы тасымалдану мүмкіндігін қарастырады. Оның әртүрлі нұсқалары бар, бірақ ол тіршіліктің ең алғаш қайдан және қалай пайда болғанын міндетті түрде түсіндірмейді.
Қолдану: Дұрыс жауаптың негізгі белгісі тасымал: тірі бастаманың бір ғарыштық денеден екіншісіне жетуі болжанады. Бұл болжамды Жердегі алғашқы химиялық үдерістер туралы түсіндірумен немесе күнделікті көбеюмен шатастырмау керек.
Қате нұсқаларды ажырату: Лас киімнен дайын жануар шығуы өздігінен жаралу туралы ескі түсінік. Мәңгі өзгеріссіз өмір сүру стационарлық көзқарасқа тән. Ата-анадан көбею биогенезге қатысты, ал жергілікті бастапқы химиялық өзгерістер басқа мәселені зерттейді.
Қайта орындауға ишара: Нұсқалардың ішінде тіршіліктің пайда болуын емес, орын ауыстыруын басты белгі еткенін тап.
Дұрыс жауап: Алғашқы тіршілік ең алғаш қалай пайда болды?
Жауап нұсқалары
- A.Тасымал бір ғарыштық денеден екіншісіне қатысты ма?
- B.Метеорит тасымалдаушы ретінде қарастырылған ба?
- C.Болжамда тірі микроағзалар аталған ба?
- D.Алғашқы тіршілік ең алғаш қалай пайда болды?дұрыс
- E.Тіршіліктің орын ауыстыруы туралы жорамал жасалған ба?
Түсіндірме
Ереже: Гипотезаның түсіндіретін шегі болады. Бір ортадан екіншісіне таралуды түсіндіру сол таралатын жүйенің ең алғашқы пайда болуын автоматты түрде түсіндірмейді. Ғылыми талдауда осы екі мәселе бөлек қарастырылады.
Қолдану: Шарт метеорит арқылы тасымал мүмкіндігін ғана береді. Сондықтан бастапқы тіршіліктің қалай қалыптасқаны ашық қалады. Тіпті тасымал дәлелденсе де, оның басталған орнындағы алғашқы пайда болу механизміне қосымша зерттеу қажет болар еді.
Қате нұсқаларды ажырату: Қалған төрт сұрақтың жауабы шартта тікелей бар: микроағзалар аталған, метеорит тасымалдаушы, қозғалыс екі дене арасында және таралу туралы болжам жасалған. Оларды шешілмеген негізгі мәселе деп белгілеу шартты оқымаудан шығады.
Қайта орындауға ишара: Тасымалданған нәрсенің тасымалға дейін қалай пайда болғаны туралы дерек берілген бе?
Дұрыс жауап: Органикалық заттар ғарыштық материалда болуы мүмкін, бірақ бұл өздігінен тірі ағзаның дәлелі емес
Жауап нұсқалары
- A.Метеоритте міндетті түрде тірі жануар болған
- B.Жердегі бүкіл тіршілік тек сол метеориттен шыққан
- C.Органикалық заттар ғарыштық материалда болуы мүмкін, бірақ бұл өздігінен тірі ағзаның дәлелі емесдұрыс
- D.Органикалық молекула мен тірі жасуша толық бір ұғым
- E.Тіршіліктің шығуы туралы барлық мәселе біржола шешілген
Түсіндірме
Ереже: Органикалық молекулалар тірі ағзалардың құрамына кіреді, бірақ олардың кейбірі биологиялық емес химиялық жолмен де түзіледі. Тірі жасуша жеке молекуладан әлдеқайда күрделі ұйымдасқан жүйе болып табылады.
Қолдану: Табылған молекула химиялық құрам туралы дерек береді. Одан тірі ағзаның болғанын, бүкіл тіршіліктің қайдан шыққанын немесе барлық мәселенің шешілгенін бірден қорытындылай алмаймыз. Ол әрі қарай зерттеуге негіз болады.
Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жауаптар бір химиялық табылымнан дәлелсіз тым үлкен қорытынды шығарады. Органикалық заттың болуы мен тіршіліктің болуы бірдей емес. Ғылыми қорытынды тек нақты алынған дерек көтеретін шекте жасалуы керек.
Қайта орындауға ишара: Табылған заттың күрделілік деңгейін тұтас тірі жүйенің деңгейімен салыстыр.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.