Макро және микроәлем нысандарының мөлшері

Ереже: Кеңістіктік масштаб нысанның қаншалықты ұсақ немесе ірі екенін сипаттайды. Мектептік жіктеуде атомдық және жасушалық құрылымдар, күнделікті денелер және ғарыштық жүйелер бөлек деңгейлерде қарастырылады.

Қолдану: Ізделетін қатар заттың күйін немесе ағзаның қоректік қызметін емес, нысандардың өлшем ауқымын ажыратуға тиіс. Осы белгі үш масштабтық деңгейді біріктіретін жауапты таңдауға мүмкіндік береді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қатты, сұйық және газ агрегаттық күйлерді; өндіруші, тұтынушы және ыдыратушы экологиялық рөлдерді білдіреді. Қабық, мантия және ядро планетаның ішкі құрылымы, ал шақтар уақытқа қатысты тілдік ұғымдар.

Қайта орындауға ишара: Әр қатардағы үш атаудың қандай белгі бойынша біріктірілгенін анықта: өлшем бе, күй ме, қызмет пе?

Ереже: Микроәлемге өлшемі өте кішкентай құрылымдар жатады. Атомдар химиялық элементтердің қасиеттерін сақтайтын бөлшектер, олардың өлшемі күнделікті көзбен көретін денелерден әлдеқайда кіші.

Қолдану: Берілген нұсқалар ішінде заттың атомдық құрылымын білдіретін нысан ғана ұсақ масштабқа сәйкес келеді. Оны өзен немесе тау тәрізді тұтас географиялық денемен бір өлшем деңгейіне жатқызуға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Өзен мен тау күнделікті географиялық ауқымда қарастырылады. Планета мен галактика ғарыштық ауқымға жатады. Көзге аспанда кішкентай болып көрінуі олардың нақты өлшемі ұсақ екенін білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Нысанның алыстан қалай көрінетінін емес, оның нақты физикалық өлшемін салыстыр.

Ереже: Макроәлем күнделікті тәжірибеде тұтас дене ретінде қарастырылатын нысандарды қамтиды. Адамның денесін сантиметр және метрмен сипаттауға болады, ал оны құрайтын атомдық бөлшектер әлдеқайда ұсақ деңгейге жатады.

Қолдану: Сұрақта жеке бөлшек емес, тұтас ағза берілген. Оның сыртқы пішінін жай көзбен бақылап, бойын кәдімгі өлшеуішпен өлшей аламыз. Сондықтан ағзаға сәйкес келетін өлшем деңгейін таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Электрон мен атом ядросы микроәлемге жатады. Жұлдыз жүйесі мен галактика ғарыштық нысандар. Ағзада микробөлшектердің болуы тұтас дененің қарастырылып отырған масштабын өзгертпейді.

Қайта орындауға ишара: Жеке құрамбөліктің өлшемін тұтас дененің өлшемімен шатастырма.

Ереже: Мегаәлемге ғарыштық ауқымдағы нысандар мен жүйелер жатады. Галактика көптеген жұлдыздардан, газдан, шаңнан және басқа құрамбөліктерден тұратын, тартылыспен байланысқан өте үлкен жүйе.

Қолдану: Ұсынылған нысандардың ішінен жұлдыздар жүйесінің ауқымына сәйкес келетінін таңдаймыз. Қалғандары жеке ұсақ бөлшектер немесе микроскопиялық биологиялық құрылымдар болғандықтан, онымен бір масштабта қарастырылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Бактерия мен жасуша биологиялық микронысандар, ал атом мен электрон одан да ұсақ құрылымдарға жатады. Бактерияның тірі болуы оны автоматты түрде адам ағзасы сияқты макроскопиялық денеге айналдырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тірі не өлі екенін емес, нысанның кеңістіктік ауқымын негізгі белгі етіп ал.

Ереже: Жарық микроскобы жарық пен линзалардың көмегімен ұсақ нысанның үлкейтілген кескінін береді. Пияз өңі сияқты жұқа препараттан жасушалардың шекарасын және олардың қатар орналасуын бақылауға болады.

Қолдану: Зерттеу мақсаты уақытты, қысымды немесе бағытты өлшеу емес, жасушаларды көру болып тұр. Сондықтан биологиялық препараттың кескінін үлкейтетін құрал қажет. Бұл құралмен барлық атомдық бөлшекті көруге болады деген қорытынды жасалмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Телескоп алыстағы ғарыштық нысандарды бақылауға арналған. Барометр қысымды, секундомер уақыт аралығын өлшейді, ал компас бағытты көрсетеді. Олардың ешқайсысы пияз жасушаларының үлкейтілген кескінін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Құралды зерттеудің нақты мақсатына қарай таңда: кескін алу керек пе, әлде бір шаманы өлшеу керек пе?