Тау жыныстарының үгілуі
33-параграф · Оқулықтың 110–113-беттері
«Жаратылыстану» оқулығының (5-сынып, Атамұра, 2017) «Тау жыныстарының үгілуі» тақырыбы, 33-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Тас химиялық құрамы өзгермей, температура ауытқуынан ұсақ бөліктерге жарылды. Үгілу түрін таңда.»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Физикалық үгілу
Жауап нұсқалары
- A.Химиялық үгілу
- B.Эрозия
- C.Шөгінді жиналу
- D.Магманың кристалдануы
- E.Физикалық үгілудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Физикалық үгілу жынысты химиялық құрамын өзгертпей ұсақтайды. Негізгі белгі — бөлшектер өлшемі өзгереді, бірақ минералдар жаңа затқа айналмайды.
Қолдану: Тастың қызу мен суынудан жарыла түсуі немесе жарықтағы мұздың оны бөлуі механикалық әсерге мысал болады. Шартта құрам өзгермегені арнайы берілген. Ұсақталған материал сол жерде қалса, оны тасымал үдерісі деп атау міндетті емес. Жыныстың бұзылуы мен бөлшектердің кейін жел не су арқылы әкетілуін бөлек қараймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Химиялық үгілу құрам өзгерісімен байланысты. Эрозия материалды әкетуге, шөгінді жиналу оның басқа жерге шөгуіне, магманың кристалдануы жаңа жыныстың қатуына қатысты. Тек ұсақталуды осы басқа үдерістермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Құрамы сақталып, тек бөлшек өлшемі өзгергенін тексер.
Дұрыс жауап: Физикалық үгілу
Жауап нұсқалары
- A.Эрозия
- B.Шөгінді жиналу
- C.Магманың кристалдануы
- D.Физикалық үгілудұрыс
- E.Химиялық үгілу
Түсіндірме
Ереже: Физикалық үгілу жынысты химиялық құрамын өзгертпей ұсақтайды. Негізгі белгі — бөлшектер өлшемі өзгереді, бірақ минералдар жаңа затқа айналмайды.
Қолдану: Тастың қызу мен суынудан жарыла түсуі немесе жарықтағы мұздың оны бөлуі механикалық әсерге мысал болады. Шартта құрам өзгермегені арнайы берілген. Ұсақталған материал сол жерде қалса, оны тасымал үдерісі деп атау міндетті емес. Жыныстың бұзылуы мен бөлшектердің кейін жел не су арқылы әкетілуін бөлек қараймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Химиялық үгілу құрам өзгерісімен байланысты. Эрозия материалды әкетуге, шөгінді жиналу оның басқа жерге шөгуіне, магманың кристалдануы жаңа жыныстың қатуына қатысты. Тек ұсақталуды осы басқа үдерістермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Құрамы сақталып, тек бөлшек өлшемі өзгергенін тексер.
Дұрыс жауап: Физикалық үгілу
Жауап нұсқалары
- A.Шөгінді жиналу
- B.Магманың кристалдануы
- C.Химиялық үгілу
- D.Физикалық үгілудұрыс
- E.Эрозия
Түсіндірме
Ереже: Физикалық үгілу жынысты химиялық құрамын өзгертпей ұсақтайды. Негізгі белгі — бөлшектер өлшемі өзгереді, бірақ минералдар жаңа затқа айналмайды.
Қолдану: Тастың қызу мен суынудан жарыла түсуі немесе жарықтағы мұздың оны бөлуі механикалық әсерге мысал болады. Шартта құрам өзгермегені арнайы берілген. Ұсақталған материал сол жерде қалса, оны тасымал үдерісі деп атау міндетті емес. Жыныстың бұзылуы мен бөлшектердің кейін жел не су арқылы әкетілуін бөлек қараймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Химиялық үгілу құрам өзгерісімен байланысты. Эрозия материалды әкетуге, шөгінді жиналу оның басқа жерге шөгуіне, магманың кристалдануы жаңа жыныстың қатуына қатысты. Тек ұсақталуды осы басқа үдерістермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Құрамы сақталып, тек бөлшек өлшемі өзгергенін тексер.
Дұрыс жауап: Химиялық үгілу
Жауап нұсқалары
- A.Физикалық үгілу
- B.Эрозия
- C.Шөгінді жиналу
- D.Магманың кристалдануы
- E.Химиялық үгілудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Химиялық үгілу кезінде минералдар сумен, газдармен немесе еріген заттармен әрекеттесіп, олардың химиялық құрамы өзгереді. Жаңа заттардың түзілуі маңызды белгі.
Қолдану: Минералдың оттекпен әрекеттесіп басқа қосылысқа айналуы немесе су қатысында өзгеруі осы түрге жатады. Шартта тек тастың бөлінуі емес, құрамының өзгергені айтылған. Бір жыныста механикалық бұзылу да қатар жүруі мүмкін, бірақ берілген сұрақ минералдың реакция арқылы өзгеруін негізге алады.
Қате нұсқаларды ажырату: Физикалық үгілу құрамды өзгертпейді. Эрозия материалды тасымалдауға, шөгінді жиналу оның шөгуіне, магманың кристалдануы балқыманың қатуына қатысты. Реакциядан жаңа қосылыс пайда болуын осы үдерістермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Минералдардың жаңа қосылыстарға айналғанын ескер.
Дұрыс жауап: Химиялық үгілу
Жауап нұсқалары
- A.Эрозия
- B.Шөгінді жиналу
- C.Магманың кристалдануы
- D.Химиялық үгілудұрыс
- E.Физикалық үгілу
Түсіндірме
Ереже: Химиялық үгілу кезінде минералдар сумен, газдармен немесе еріген заттармен әрекеттесіп, олардың химиялық құрамы өзгереді. Жаңа заттардың түзілуі маңызды белгі.
Қолдану: Минералдың оттекпен әрекеттесіп басқа қосылысқа айналуы немесе су қатысында өзгеруі осы түрге жатады. Шартта тек тастың бөлінуі емес, құрамының өзгергені айтылған. Бір жыныста механикалық бұзылу да қатар жүруі мүмкін, бірақ берілген сұрақ минералдың реакция арқылы өзгеруін негізге алады.
Қате нұсқаларды ажырату: Физикалық үгілу құрамды өзгертпейді. Эрозия материалды тасымалдауға, шөгінді жиналу оның шөгуіне, магманың кристалдануы балқыманың қатуына қатысты. Реакциядан жаңа қосылыс пайда болуын осы үдерістермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Минералдардың жаңа қосылыстарға айналғанын ескер.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2017.