Қазақстандағы әкімшілік аумақтық реформалар

Ереже: Саяси реформаның мақсаты биліктің кімге бағынатыны мен шешім қабылдау тәртібі арқылы анықталады. 1867–1868 жылдардағы өзгерістер империялық басқаруды нығайтты және сұлтандардың бұрынғы саяси орнын әлсіретті. Әкімшілік бірліктердің пайда болуын дербес ұлттық басқарудың құрылуы деп түсінуге болмайды.

Қолдану: Шарт сұлтандар рөлінің шектелуі мен империялық бағынысты береді. Сондықтан сұлтандарды ығыстырып империялық басқаруды енгізу дұрыс. Бұл әр сұлтан барлық жеке жеңілдігін жоғалтты дегенді білдірмейді. Жоғары биліктен ығысу мен жеке әлеуметтік артықшылық әртүрлі мәселе.

Қате нұсқаларды ажырату: Дербес хандық құру шектеуге қайшы. Толық босату империялық бағынысты жоққа шығарады. Барлық орган жойылмады, жаңа жүйе енгізілді. Қоқан билігін сақтау да осы империялық реформаның мақсаты емес.

Қайта орындауға ишара: Басқару билігінің кімге ауысқанын жеке жеңілдіктерден бөлек бағала.

Ереже: Дала комиссиясы өңірді зерттеп, империялық әкімшілік реформаның жобасын дайындауға қатысты. Жобаны әзірлеу органы мен кейінгі басқару органы бірдей емес. Комиссияның зерттеу жұмысы жергілікті қоғам шешімді өзі қабылдады деген қорытындыға автоматты негіз болмайды. Оның құрамы мен өкілеті бөлек қарастырылады.

Қолдану: Сұрақ реформа жобасын дайындаған арнайы органды сұрайды. Сондықтан Дала комиссиясы дұрыс. Округтік приказ бұрынғы басқару жүйесіне қатысты, ал билер съезі сот және қоғамдық міндеттер атқарған. Комиссияны оның нақты әзірлеу қызметі арқылы танимыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Хан кеңесі дәстүрлі хандық орган. Округтік приказ бұрынғы округтік басқаруға тән. Шекаралық сот басқа міндет атқарады. Билердің төтенше съезі жергілікті соттық жиын. Төрт орган осы жобаны дайындаған комиссияны алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Құжатты әзірлеу мен оны кейін орындау міндетін ажырат.

Ереже: Комиссия құрамы шешімді дайындауға кімнің тікелей қатысатынын көрсетеді. Қазақ қоғамының беделді тұлғаларының шешуші құрамға енгізілмеуі жергілікті мүдденің тең өкілдігін шектеді. Мұны комиссия ешбір жергілікті адаммен ешқашан сөйлеспеді деген абсолютті тұжырымға айналдыруға болмайды. Өкілдік пен ақпарат жинау бөлек.

Қолдану: Шарт негізгі құрамға кірген және кірмеген топтарды береді. Сондықтан Қазақтың беделді тұлғалары дұрыс. Сұрақ жергілікті өкілдің шешуші құрамдағы орнын анықтайды. Жекелеген сұхбат не ұсыныс болуы комиссия мүшесі ретінде шешім қабылдауға тең қатысуға сәйкес келмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Әскери офицерлер негізгі құрамда болды. Әкімшілік шенеуніктері де құрамға қатысты. Комиссия басшыларының қатысуы шектелген жоқ. Министрлік өкілдері империялық тарапқа жатады. Төрт топ сұралған жергілікті өкілдік шектеуін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Ақпарат сұрау мен шешуші органның мүшесі болуды ажырат.

Ереже: 1867 жылғы ереже Жетісу мен Сырдария облыстарын басқаруды реттеді. 1868 жылғы ереже басқа төрт облысқа арналды. Реформалар қатар аталса да, олардың бекітілген жылы мен қамтыған аумақтары бірдей емес. Құжатты анықтауда осы екі белгі қатар сақталуы қажет.

Қолдану: Шарт 1867 жылды және Түркістан генерал-губернаторлығын атайды. Сондықтан Жетісу мен Сырдария дұрыс. Орал мен Торғай Орынборға, Ақмола мен Семей Батыс Сібірге қатысты. Бір жыл кейінгі құжаттың облыстарын 1867 жылғы ережеге көшіру дұрыс емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Орал мен Торғай 1868 жылғы ережеге қатысты. Ақмола мен Семей де сол кейінгі құжатқа жатады. Орал мен Семей әртүрлі басқару бағытын араластырады. Торғай мен Ақмола да Түркістан құрамын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Құжаттың жылын облыстардың жоғары басқару органымен бірге салыстыр.

Ереже: 1868 жылғы ережені II Александр билігі бекітті. Императорлардың атауларындағы реттік сан тарихи тұлғаны анықтайтын маңызды белгі. Бірдей есім әр кезеңдегі әртүрлі билеушіге тиесілі болуы мүмкін. Құжатты бекіту жылын билік кезеңімен салыстыру тұлғаны дұрыс анықтауға көмектеседі.

Қолдану: Шарт 1868 жылғы төрт облыс ережесін сұрайды. Сондықтан II Александр дұрыс. I Александр 1822 жылғы реформалар кезеңіне қатысты, ал III Александр кейінірек билікке келді. Тек Александр есіміне сүйенбей, реттік сан мен уақытты тексереміз.

Қате нұсқаларды ажырату: I Александрдың билігі ертерек аяқталды. I Николай 1855 жылы қайтыс болды. III Александр 1881 жылы таққа келді. II Николай одан да кейін биледі. Төрт тұлға 1868 жылғы бекітуші бола алмайды.

Қайта орындауға ишара: Бір есімді императорларды билік кезеңі және реттік саны арқылы ажырат.