Қазақстанның XIX ғасырдың 40–60 жылдарындағы Ортаазиялық хандықтармен қарым қатынасы

Ереже: Қоқанның оңтүстік өңірдегі ықпалын кеңейтуі XIX ғасырдың басында бірнеше кезеңмен жүрді. Ташкенттің оның билігіне өтуі 1808 жылмен байланысты. Кейінгі қазақ көтерілістерінің мерзімдері бұл ертерек аумақтық өзгерістің датасын алмастырмайды. Қаланың тарихы мен нақты билік ауысуының оқиғасын бөлек қарастыру қажет.

Қолдану: Шарт Ташкентті Қоқан билігіне алу жылын сұрайды. Сондықтан 1808 дұрыс. Бұл қала сол жылы алғаш пайда болды деген сөз емес. Жауап қаланың саяси бағынысының нақты өзгерісіне қатысты және XIX ғасырдың орта тұсындағы Жанқожа мен Есет күрестерінің даталарын оған көшірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: 1858 Есеттің келісімге келуімен байланысты. 1856 Жанқожаның Ресейге қарсы көтерілісі басталды. 1857 сол көтерілістің шешуші шайқас кезеңі. 1845 Хиуаға қарсы өзге әскери оқиғамен байланысты. Төрт дата Ташкенттің 1808 жылғы билік ауысуын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Қаланың саяси бағыныс датасын кейінгі қарсылық қозғалыстарының жылдарынан бөл.

Ереже: Түркістанның Қоқан билігіне өтуі 1814 жылмен байланысты. Оңтүстіктегі қалалар бір мезгілде бірдей саяси өзгеріске ұшыраған жоқ. Ташкентке қатысты датаны Түркістанға немесе кейінгі Ресейдің әскери жорығын Қоқанның билік орнатуына ауыстыруға болмайды. Мемлекет, қала және оқиға түрі бірге тексеріледі.

Қолдану: Шарт Қоқанның Түркістандағы билік орнатуын сұрайды. Сондықтан 1814 дұрыс. Ақмешіттің 1853 жылы Ресей әскеріне өтуі басқа қала мен басқа қарсы тарапқа қатысты. Тарихи аймақтың жақын болуы әр оқиғаның нақты датасын біріктіруге негіз бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: 1842 Бесқалаға қарсы әрекетпен байланысты. 1857 Жанқожа көтерілісінің кезеңі. 1853 Ақмешітті Ресей әскері алды. 1860 оңтүстіктегі кейінгі әскери оқиғаларға жатады. Төрт дата Қоқанның Түркістанды 1814 жылы алуын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Қай мемлекет қай қаланы алғанын датамен бірге сәйкестендір.

Ереже: 1821 жылғы оңтүстіктегі Қоқанға қарсы қозғалыс Рүстем төренің жетекшілігімен байланысты. Оның халық арасындағы атауы Тентек төре болды. Жанқожа мен Есеттің кейінгі күресі ұқсас сыртқы қысымға қарсы болғанымен, уақыт және негізгі аумақ басқа. Әр қозғалысты нақты үш белгімен ажырату қажет.

Қолдану: Шарт 1821 жылды, үш оңтүстік өңірді және төре мәртебесін береді. Сондықтан Рүстем төре дұрыс. Басқа батырлардың Орта Азия хандықтарына қарсы күресі олардың осы ертерек көтерілісті басқарғанын білдірмейді. Жауап нақты мерзім мен жетекші рөлдің сәйкестігін сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Фитингоф кейінгі жазалаушы әскер басшысы. Есет кейінгі батыс күресімен байланысты. Тынышбаев кейінгі зерттеуші және қайраткер. Жанқожа Арал–Сыр өңіріндегі басқа қозғалыстарды басқарды. Төрт тұлға 1821 жылғы Рүстемнің рөлін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: 1821 жыл, оңтүстік қалалар және төре атағы үш белгісін бірге қара.

Ереже: Тарихи тұлғаның халық арасындағы атауы оның ресми есімімен қатар қолданылуы мүмкін. Рүстем төре 1821 жылғы қозғалыста Тентек төре атауымен белгілі болды. Басқа қайраткерлердің лақап есімін сол тұлғаға ауыстыруға болмайды. Оқиға мен есімнің сәйкестігі атауды танудың негізгі шарты.

Қолдану: Шарт нақты Рүстем төрені және 1821 жылғы көтерілісті береді. Сондықтан Тентек төре дұрыс. Төре сөзі оның әлеуметтік мәртебесін білдіреді, ал толық халықтық атау осы тұлғаны ажыратады. Бала би сияқты шешендікке қатысты атау басқа адамның өмірбаянына жатады.

Қате нұсқаларды ажырату: Абылай басқа ханның есімі. Бала би Сырыммен байланысты. Сабалақ Абылайдың жас кезіндегі аты ретінде белгілі. Дарабоз Қабанбай батырға қатысты. Төрт атау Рүстемнің Тентек төре деген халықтық атын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Лақап атауды нақты тұлғаның қозғалысы мен мәртебесіне сәйкестендір.

Ереже: Міндетті төлемдердің ауырлығы және жерге қолжетімділіктің тарылуы шаруашылық жағдайды нашарлатады. Сыр бойындағы қауымдардың наразылығында ауыр салық пен жерді тартып алу маңызды орын алды. Себепті анықтағанда нақты экономикалық қысымға сүйену керек. Сауданың болуы өздігінен осындай наразылықтың дәлелі болмайды.

Қолдану: Шарт төлемді мәжбүрлі өтеу мен жайылымнан айырылуды қатар береді. Сондықтан ауыр салық пен жерді тартып алу дұрыс. Екі белгі мал шаруашылығы мен тұрмысқа әсер етті. Жауап барлық тұрғынның барлық кезеңде бірдей жағдайға түскенін білдірмейді, нақты берілген қысым түрін анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тек керуен қатынасы екі қысымды қамтымайды. Тегін шектеусіз бөлу жерден айыруға қарсы. Алымның жойылуы төлем мәжбүрлігін жоққа шығарады. Бекіністердің жабылуы шартта берілмеген. Төрт жауап нақты себептің мазмұнына сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Төлем мен жер жағдайын бір себептер тобында біріктір.