Бөкей Ордасы қазақтарының 1836–1838 жылдардағы көтерілісі

Ереже: Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің негізгі мерзімі 1836–1838 жылдармен белгіленеді. Оның басталуы жер тапшылығы, ауыр алым-салық және билік өкілдерінің озбырлығына наразылықпен байланысты. Қозғалыстың себебі бұрыннан қалыптасқанымен, басталу датасын сол алғышарттардың кез келген жылымен алмастыруға болмайды.

Қолдану: Шарт Бөкей Ордасын және екі жетекшіні нақты атайды. Сондықтан 1836 дұрыс. 1837 қозғалыстың күшейген және Хан ордасына жақындаған кезеңі, ал 1838 кейінгі әскери оқиғалармен байланысты. Тек жақын даталарды емес, сұралған басталу оқиғасын ажырату қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: 1835 негізгі көтеріліс басталғанға дейінгі жыл. 1837 қозғалыстың өрлеген кезеңі. 1838 соңғы негізгі шайқастардың жылы. 1839 қабылданған негізгі мерзімнен кейін келеді. Төрт дата көтерілістің басталуын басқа кезеңмен алмастырады.

Қайта орындауға ишара: Толық мерзімнің бірінші жылын қозғалыстың кейінгі өрлеуінен ажырат.

Ереже: Қозғалыстың аяқталуын оның барлық қатысушысының өмірінің соңымен теңестіруге болмайды. Исатай мен Махамбет көтерілісінің негізгі қарулы кезеңі 1838 жылы аяқталды. Исатайдың қаза табуы және жасақтардың шегінуі осы кезеңге қатысты. Махамбеттің кейінгі қызметі мен өмірі одан әрі жалғасты.

Қолдану: Шарт 1836 жылы басталған қозғалыстың негізгі қарулы кезеңін сұрайды. Сондықтан 1838 дұрыс. 1846 Махамбеттің қайтыс болған жылы болғанымен, көтерілістің негізгі мерзімін сол жылға дейін созбаймыз. Нақты қозғалыс кезеңі мен жеке адамның кейінгі өмірбаяны бөлек хронологиялық қатарлар.

Қате нұсқаларды ажырату: 1837 қозғалыстың әлі жалғасқан кезеңі. 1845 Жәңгір ханның өмірінің соңына қатысты. 1846 Махамбеттің өлім жылы. 1836 көтерілістің басталуы. Төрт жауап көтерілістің негізгі қарулы кезеңінің 1838 жылғы аяқталуын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Қарулы қозғалыстың мерзімі мен ақынның өмірбаяндық датасын бөл.

Ереже: Көтерілісті жетекшісі, аумағы және мерзімі бойынша сәйкестендіреді. Исатай мен Махамбет қозғалысы 1836–1838 жылдары өтті. Әртүрлі қозғалыстың жер мәселесіне қатысты немесе отарлық саясатқа қарсы болуы олардың хронологиясы бірдей дегенді білдірмейді. Мерзімнің екі шеті де дұрыс болуы қажет.

Қолдану: Шарт Бөкей Ордасындағы басталу мен кейінгі Жайықтан өтуді сипаттайды. Сондықтан 1836–1838 дұрыс. Бұл Сырымның ертерек қозғалысы немесе Кенесарының кең аумақты көтерілісі емес. Екі басшы мен аумақты бірге оқу ұқсас отарлық қарсылықтардың даталарын шатастырудан сақтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1822–1824 әкімшілік реформалар кезеңі. 1868–1869 кейінгі батыс өңірдегі көтерілістерге қатысты. 1783–1797 Сырым қозғалысының мерзімі. 1837–1847 Кенесары көтерілісінің кезеңі. Төрт аралық басқа тарихи оқиғаларға жатады.

Қайта орындауға ишара: Екі жетекшінің есімі мен Бөкей Ордасының аумағын бір мерзімге сәйкестендір.

Ереже: Көтерілістің басшылары мен оған қарсы күштердің өкілдері түрлі рөл атқарды. Исатай Тайманұлы негізгі батыр қолбасшы, Махамбет оның жақын серігі әрі ақын болды. Кейін күш біріктірген басқа тұлға бастапқы қозғалыстың негізгі қолбасшысын автоматты түрде алмастырмайды. Рөл мен кезеңді бірге қарастыру қажет.

Қолдану: Шарт Махамбеттің жақын серігін және Бөкей Ордасындағы негізгі қолбасшыны сұрайды. Сондықтан Исатай Тайманұлы дұрыс. Қайыпқали кейінгі одақтас болғанымен, қозғалыстың Исатай–Махамбет басшылығын өзіне ауыстырмайды. Басқа тұлғалар хандық немесе империялық қарсы жақпен байланысты болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қарауылқожа ханның жақтасы. Қайыпқали кейін біріккен жасақтың сұлтаны. Перовский Орынбор әкімшілігінің басшысы. Жәңгір Орда ханы болды. Төрт тұлға Махамбеттің негізгі батыр серігі Исатайдың қызметін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Кейінгі одақтасты қозғалыстың негізгі батыр қолбасшысынан ажырат.

Ереже: Махамбет Өтемісұлы көтеріліс жетекшісі және ақын ретінде танылды. Оның поэзиясы халықтың мүддесін, ерлік пен күрес рухын жеткізді. Қозғалыс кезеңінде әдеби қызмет пен саяси қатысу бір адамның бойында ұштасуы мүмкін. Алайда белгілі жазушының бәрі осы көтерілістің ақын серігі болған жоқ.

Қолдану: Шарт Исатайдың серігін және көтерілісшілер мүддесін жырлаған ақынды атайды. Сондықтан Махамбет Өтемісұлы дұрыс. Даль жазушы болғанымен, ол басқа әкімшілік және әдеби ортаға қатысты. Ақынның рөлі тек оқиғаны сырттан сипаттау емес, қозғалысқа қатысып, оның талаптарын жеткізу болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Жәңгір хандық билікті басқарды. Балқы ханның төңірегіндегі би. Қарауылқожа да ханның жақтасы. Даль орыс жазушысы әрі лексикограф, бірақ Исатайдың көтеріліс ақыны емес. Төрт есім Махамбеттің екі негізгі белгісін бірге орындамайды.

Қайта орындауға ишара: Әдеби қызмет пен көтеріліске тікелей қатысуды бір тұлғадан ізде.