Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт азаттық көтеріліс

Ереже: Кенесары Қасымұлы көтерілісінің негізгі мерзімі 1837–1847 жылдармен белгіленеді. Оның басталуына хандық биліктің жойылуы, әскери бекіністер мен жер шектеулері әсер етті. Алғышарттар ертерек қалыптасқанымен, қозғалыстың қабылданған басталу датасы өз алдына анықталады. Кейін хан сайлануы басқа кезеңге жатады.

Қолдану: Шарт көтерілістің басталуын сұрайды. Сондықтан 1837 дұрыс. 1841 Кенесарының хан сайланған жылы, бірақ қозғалыс оған дейін жүріп жатқан. Туған жыл немесе бітім жөніндегі келіссөздің датасын басталумен алмастыру нақты оқиғалардың хронологиялық айырмасын жоғалтады.

Қате нұсқаларды ажырату: 1841 хан сайлауына қатысты. 1802 Кенесарының туған жылы. 1839 қозғалыс кезіндегі келіссөз кезеңі. 1847 көтерілістің соңғы жылы. Төрт дата қозғалыстың 1837 жылғы басталуын басқа оқиғамен алмастырады.

Қайта орындауға ишара: Көтерілістің басталуын оның ішіндегі кейінгі хан сайлауынан ажырат.

Ереже: Кенесары көтерілісінің негізгі кезеңі 1847 жылы аяқталды. Соңғы шайқастар мен ханның қаза табуы осы жылға жатады. Оның ісін кейін басқа тұлғалар жалғастырғанымен, бұл қозғалыстың негізгі мерзімін шексіз ұзартып көрсетпейді. Қозғалыс кезеңі және кейінгі қарсылықтар бөлек қаралады.

Қолдану: Шарт Кенесарының қазасымен байланысты аяқталуды сұрайды. Сондықтан 1847 дұрыс. 1846 Жетісуға ауысу және кейінгі әскери жағдаймен байланысты болса да, соңғы датаны алмастырмайды. Бірнеше кезеңнің ұқсас саяси мақсаты олардың хронологиялық шектерін біріктіруге негіз болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1839 келіссөздер кезеңі. 1841 хан сайланған жыл. 1845 империялық елшіліктер мен қысым шараларына қатысты. 1846 көтерілістің соңғы кезеңіне жақын, бірақ негізгі аяқталу жылы емес. Төрт дата 1847 жылғы соңғы оқиғаны бермейді.

Қайта орындауға ишара: Соңғы кезеңге жақын жылды соңғы оқиғаның нақты жылымен шатастырма.

Ереже: Кенесары қозғалысы 1837–1847 жылдар аралығымен белгіленеді. Хронологиялық аралықта бірінші сан басталуды, соңғы сан негізгі кезеңнің аяқталуын көрсетеді. Басқа отарлық қарсылықтардың мақсаттары ұқсас болғанымен, олардың жетекшілері мен мерзімдері өзгеше. Екі шеткі жыл да дұрыс оқиғаға сәйкес келуі қажет.

Қолдану: Шарт нақты Кенесары Қасымұлын атайды. Сондықтан 1837–1847 дұрыс. Исатай мен Махамбет қозғалысы осы кезеңнің басымен қатар жүргенімен, басқа басшылар мен аумаққа қатысты. Оқиғалардың уақыт жағынан қабаттасуы оларды бір қозғалысқа айналдырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1783–1797 Сырым көтерілісіне қатысты. 1868–1869 кейінгі батыс өңір қозғалыстарының мерзімі. 1822–1824 басқару реформалары кезеңі. 1836–1838 Исатай мен Махамбет көтерілісінің мерзімі. Төрт аралық Кенесарының негізгі қозғалыс даталарын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Уақыттары қабаттасатын қозғалыстарды басшысы арқылы ажырат.

Ереже: Кенесары Қасымұлы 1802 жылы дүниеге келді. Оның өмірбаянындағы туған жылды кейінгі қозғалыстың басталуымен, хан сайлануымен немесе әскери жеңістерімен шатастырмау керек. Адамның өмір мерзімі мен саяси қызметінің мерзімі екі бөлек хронологиялық қатар құрайды. Тұлға туралы датаны анықтағанда сұрақтың туған жылды ма, әлде белгілі оқиғаны ма сұрап тұрғанын тексереміз.

Қолдану: Шарт Қасым сұлтанның ұлы және отарлық саясатқа қарсы қозғалыс басшысы деген белгілер арқылы Кенесарыны нақты анықтайды. Сұралған оқиға — оның дүниеге келуі. Сондықтан 1802 дұрыс. Қалған жылдар оның ересек кезіндегі саяси немесе әскери қызметіне қатысты; олар туған жылды алмастыра алмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1838 — Ақмолаға шабуыл жасалған жыл. 1841 — Кенесарының хан сайланған жылы. 1844 — көтерілісшілердің әскери жеңістерімен байланысты жыл. 1845 — елшілік пен саяси қысым шараларының кезеңі. Бұлар тұлғаның туған жылын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Хан сайлануы мен көтерілістегі оқиғаларды адамның туған жылынан ажырат.

Ереже: Әулеттік байланыста ұл және немере ұғымдары бір буынға айырмашылық береді. Қасым сұлтан Абылайдың ұлы, ал Кенесары Қасымның ұлы болды. Сондықтан Кенесары Абылайдың немересі саналады. Тарихи тұлғаның басқа хандық әулетке жатуын оның саяси ұқсастығымен немесе атақтарымен анықтауға болмайды.

Қолдану: Шарт Кенесарының әкесі арқылы атасын сұрайды. Сондықтан Абылай дұрыс. Қасым арадағы бір буын болып тұр: Абылай → Қасым → Кенесары. Осы тізбек Кенесарыны Абылайдың тікелей ұлы деп атау қатесін де болдырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тәуке басқа хандық кезеңмен байланысты. Әбілқайыр Кіші жүздің өзге әулеттік тармағына қатысты. Жолбарыс басқа хан. Қайып та берілген Қасым–Кенесары тізбегінің атасы емес. Төрт есім нақты Абылай әулетінің осы байланысын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Үш буындық тізбек құр: ата → әке → ұл.