Қазақтардың 1860–1870 жылдардағы азаттық күресі

Ереже: Орал мен Торғайдағы реформаларға қарсы көтеріліс 1868–1869 жылдармен белгіленеді. Оны 1870 жылғы Маңғыстау қозғалысымен бір мерзімге біріктірмеу қажет. Қарсылықтардың ортақ отарлық себептері болғанымен, олардың негізгі уақыты мен қамтыған аумағы бөлек. Оқиғаның мерзімін басшы, өңір және себеп арқылы анықтаймыз.

Қолдану: Шарт Орал мен Торғай облыстарын және жаңа реформаларды енгізуге қарсылықты береді. Сондықтан 1868–1869 дұрыс. Маңғыстаудағы кейінгі қозғалыс осы қарсылықтың кең тарихи сабақтастығын көрсетеді, бірақ сұралған облыстық көтерілістің негізгі мерзімін өзгертпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: 1836–1838 Орда көтерілісінің мерзімі. 1856–1857 Жанқожа қозғалысына қатысты. 1870–1871 басқа кейінгі кезең. 1837–1847 Кенесары қозғалысы. Төрт аралық Орал–Торғайдағы негізгі 1868–1869 көтерілісті бермейді.

Қайта орындауға ишара: Ортақ себептері бар қозғалыстардың уақытын өңіріне қарай бөл.

Ереже: Әкімшілік реформалар жергілікті құқық пен басқаруды шектеп, империялық бақылауды күшейтті. Осы өзгерістер Орал–Торғайдағы қарсылықтың негізгі себептерінің бірі болды. Наразылықты жалғыз жеке оқиғаға қысқарту немесе барлық қауымда бірдей түсінік болды деп тұжырымдау дұрыс емес. Саяси және экономикалық себептер өзара байланысқан.

Қолдану: Шарт жаңа басқару мен құқық шектеулерін атайды. Сондықтан Әкімшілік реформалар мен құқықтардың шектелуі дұрыс. Алымға наразылық та осы өзгерістермен байланысты. Қорытынды сұрақтағы себептерге сүйенеді және халыққа мүлде қатысы жоқ сыртқы оқиғаны негізгі себеп ретінде қоспайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Хандықтар толық қалпына келмеді. Алымдар жойылмады. Шексіз жеке жер меншігі берілмеді. Әкімшілік бақылау тоқтамады, керісінше күшейді. Төрт нұсқа наразылықты тудырған өзгерістерді кері сипаттайды.

Қайта орындауға ишара: Наразылықтың саяси құқығы мен экономикалық ауыртпалығын бірге қарастыр.

Ереже: Жергілікті ірі рубасылары қауымдарды жұмылдыруда елеулі рөл атқарды. Бұл барлық рубасы бірдей ұстанымда болды немесе тек олар ғана қатысты дегенді білдірмейді. Қозғалыстың жетекші ұйымдастырушылары мен қарапайым қатысушылары бөлек топтар болуы мүмкін. Әлеуметтік рөлді абсолютті жалпылаусыз анықтау қажет.

Қолдану: Шарт жергілікті қауымдарды бастаған топты сұрайды. Сондықтан Ірі рубасылары дұрыс. Империялық шенеуніктер жаңа ережені енгізу не қарсылықты басу жағында қызмет етті. Жауап ұйымдастырудағы жергілікті беделге қатысты, бүкіл қозғалыстың барлық мүшелерін бір топқа теңестірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Әскери губернаторлар империялық билік өкілдері. Қоныс аудару басқармасы басқа әкімшілік міндет атқарады. Қоқан коменданттары осы облыстардың рубасылары емес. Министрлік шенеуніктері де жергілікті жетекші топты бермейді.

Қайта орындауға ишара: Жетекші ұйымдастырушы мен қозғалыстың барлық қатысушысын теңестірме.

Ереже: Көтерілісшілердің бір талабы бұрынғы басқару тәртібін сақтау не оған қайта оралу болды. Мұны барлық қазақ жерінде біртұтас хандықты бірден толық қалпына келтірді деген нәтиже ретінде қабылдауға болмайды. Талап пен жүзеге асқан саяси өзгеріс бөлек бағаланады. Қозғалыстың нақты сөзін нақты ауқымда түсіндіреміз.

Қолдану: Шарт бұрынғы сұлтандар арқылы басқаруды сақтауды атайды. Сондықтан Бұрынғы тәртіпке қайтуды дұрыс. Жауап талаптың бағытын көрсетеді, оның толық орындалғанын жарияламайды. Жаңа ережеге қарсылықтың болуы оны жылдам енгізуді қолдаумен бірдей бола алмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Жаңа ережені қолдау қарсылыққа қайшы. Губернатор билігін шексіз кеңейту айтылған талап емес. Қоқанға басқаруды беру көрсетілмеген. Басқарудан толық бас тарту бұрынғы жүйені сақтауға тең емес.

Қайта орындауға ишара: Талаптың мазмұнын оның орындалған нәтижесінен бөлек қарастыр.

Ереже: Толқудың алғашқы өрістеуі Орал облысымен байланысты, кейін Торғайға тарады. Екі облыстың бір қозғалысқа қатысуы оқиғалар барлық жерде бір мезетте бірдей басталды дегенді білдірмейді. Таралу бағытын анықтағанда алғашқы ошақ пен кейін қамтылған аумақ бөлек қарастырылады.

Қолдану: Шарт кейінгі көрші облысты Торғай деп береді. Сондықтан Орал дұрыс. Жауап қозғалыстың бастапқы өрістеген аумағын анықтайды. Қазіргі әкімшілік шекараларды тарихи облысқа толық теңестіру қажет емес; сұрақ 1868–1869 жылғы басқару жүйесіндегі атаулармен қойылған.

Қате нұсқаларды ажырату: Торғай шартта кейін қамтылған аумақ. Ақмола басқа басқару бағытына қатысты. Семей де батыстағы осы алғашқы ошақ емес. Жетісу басқа өңір. Төрт нұсқа Оралдан Торғайға таралу ретін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы ошақ пен кейінгі таралу аумағын орын ауыстырма.