Сырым Датұлы бастаған ұлт азаттық көтеріліс

Ереже: Сырым Датұлы бастаған көтерілістің негізгі кезеңі 1783–1797 жылдармен белгіленеді. Жер мен жайылымға қойылған шектеулер, казак жасақтарының қысымы және хан билігіне наразылық қозғалыстың алғышарттарын қалыптастырды. Алғышарттың пайда болған жылы мен қарулы көтерілістің басталған жылы бөлек хронологиялық ұғымдар.

Қолдану: Көтерілістің басталуын анықтау үшін мерзімнің бірінші жылын аламыз: 1783. 1782 жылдың соңындағы жер пайдалану тәртібі және 1782–1783 жылдардағы ауыр қыс наразылықты күшейтті. Бұлар қозғалыстың себебін түсіндіреді, бірақ оның басталу датасын 1782 деп ауыстыруға негіз болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1784 қозғалыс басталғаннан кейінгі кезең. 1786 Нұралының биліктен кетуімен байланысты. 1782 алғышарт болған шектеулер кезеңін көрсетеді. 1785 көтерілісшілердің күш жинаған кезіне жатады. Осы төрт жыл себепті, басталуды және кейінгі оқиғаларды шатастырудан туатын қателер.

Қайта орындауға ишара: Толық мерзімнің алғашқы жылын кейінгі саяси өзгерістерден ажырат.

Ереже: Көтерілістің аяқталуы оның басшысының қайтыс болуымен міндетті түрде сәйкес келмейді. Сырым Датұлы қозғалысының негізгі кезеңі 1797 жылы аяқталды. Осы жылы Есім ханның өлімі, Хан кеңесі және Айшуақтың хан болуы саяси күштердің орналасуын өзгертті.

Қолдану: Сұрақ адамның өмірінің соңын емес, 1783 жылы басталған қозғалыстың аяқталуын сұрайды. Сондықтан 1797 дұрыс. Сырымның кейін Хиуа аумағына кетуі оның саяси өмірі көтеріліс мерзімінен кейін де жалғасқанын көрсетеді. Өмірбаяндық датаны қозғалыстың тарихи кезеңінің орнына қоюға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1784 көтерілістің алғашқы жылдарының бірі. 1782 қозғалыс басталғанға дейінгі алғышарттарға қатысты. 1783 оның басталу жылы. 1802 Сырымның өмірінің соңымен байланысты дата. Төрт жауаптың ешқайсысы негізгі көтеріліс кезеңінің аяқталуын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Қозғалыстың аяқталу жылын басшының қайтыс болған жылынан бөл.

Ереже: Әр қозғалысты басшысы, аумағы және мерзімі арқылы сәйкестендіреді. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс 1783–1797 жылдары Кіші жүзде өтті. Бірнеше қозғалыстың отаршылдыққа қарсы сипаты ұқсас болуы олардың даталарын өзара ауыстыруға мүмкіндік бермейді. Екі шеткі жыл да дұрыс болуы қажет.

Қолдану: Шарт Сырым Датұлы мен Кіші жүзді нақты атайды. Сондықтан 1783–1797 дұрыс: алғашқы жыл басталуын, соңғы жыл негізгі кезеңнің аяқталуын білдіреді. Тек XVIII ғасырды табу жеткіліксіз, өйткені Пугачев қозғалысы да сол ғасырда өтті, бірақ басқа тарихи оқиға.

Қате нұсқаларды ажырату: 1837–1847 Кенесары қозғалысының мерзімі. 1822–1824 хандық билікке қатысты әкімшілік реформалармен байланысты. 1836–1838 Исатай мен Махамбет көтерілісінің мерзімі. 1773–1775 Пугачев қозғалысына жатады. Төрт аралық басқа оқиғаларды Сырым көтерілісімен шатастырады.

Қайта орындауға ишара: Басшы, жүз және екі шеткі жыл бір оқиғаға сәйкес келсін.

Ереже: Сырым Датұлы көтерілісі Кіші жүздің батыс өңірлерінде өтті. Жайық, Елек, Қобда, Ойыл және Жем бойындағы жер пайдалану қайшылықтары оның аумақтық жағдайын түсіндіреді. Жүз атауы мен кейін құрылған әкімшілік бірліктердің атауы бір деңгейдегі тарихи ұғым емес.

Қолдану: Шарт нақты 1783–1797 жылдардағы қозғалысты сұрайды. Дұрыс жауап — Кіші жүз. Бөкей Ордасы осы қозғалыс аяқталғаннан кейін, 1801 жылы құрылды. Сондықтан көтерілістің бүкіл аумағын тек кейінгі Ішкі Ордамен шектеу хронологияны да, географиялық ауқымды да бұрмалайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Орта жүз орталық және солтүстік-шығыс аймақпен байланысты. Ұлы жүз оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қатысты. Тек Бөкей Ордасы қозғалыстың аумағын кейінгі тар бірлікке теңейді. Жетісу облысы басқа өңірде және кейінгі әкімшілік кезеңде құрылды.

Қайта орындауға ишара: Жайық маңындағы батыс өңірді сол кездегі жүз атауымен сәйкестендір.

Ереже: Қозғалыстың басшысын оның тарихи қызметімен анықтайды. Сырым Датұлы қарапайым қауымдар мен бірқатар старшындарды біріктіріп, Кіші жүздегі көтеріліске жетекшілік етті. Бір кезеңде өмір сүрген тұлғалардың бәрі бір саяси мақсатты көздемеді, сондықтан есімдерді қызметіне қарай ажырату қажет.

Қолдану: Шарт көтерілістің мерзімін, жер мәселесін және басшының батыр екенін береді. Үш белгі Сырым Датұлына сәйкес келеді. Игельстром реформамен байланысты болғанымен, империялық әкімшіліктің өкілі еді. Нұралы қозғалыстың ерте кезеңінде көтерілісшілердің наразылығы бағытталған хан болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қаратай сұлтан кейінгі хандық билік күресімен байланысты. Нұралы хан бұл көтерілістің жетекшісі емес. Жантөре сұлтанның қатысуы оны негізгі басшы етпейді. Игельстром әкімшілік реформаны ұсынған лауазымды тұлға. Төрт жауап қатысушыны немесе қарсы тарапты басшымен шатастырады.

Қайта орындауға ишара: Кезеңдегі танымал тұлғаны емес, қозғалысқа жетекшілік еткен батырды таңда.