1822–1824 жылдардағы патша реформалары

Ереже: 1822 жылғы Сібір қазақтарына арналған Жарғы Орта жүздегі хандық билікті жоюға және округтік жүйені енгізуге бағытталды. Құқықтық құжаттың бекітілуі мен әр округтің кейін ашылуы бір дата емес. Реформа жергілікті басқару, сот және аумақтық ұйымдастыруды өзгертті.

Қолдану: Шарт Орта жүзді, Сібірге қатысты Жарғыны және округтік жүйені атайды. Сондықтан 1822 дұрыс. 1824 жылы алғашқы округтердің ашылуы құжаттың сол жылы ғана бекітілгенін білдірмейді. Жобаның құқықтық негізі мен оның аумақтарда жүзеге асу кезеңін ажырату жауапты анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1835 шекара шебінің кейінгі өзгерістерімен байланысты. 1833 кейбір округтердің ашылу жылы. 1824 Кіші жүз реформасы және алғашқы сыртқы округтердің ашылуымен байланысты. 1825 қарсылық қозғалыстарының кезеңіне жатады. Төрт жыл құжаттың 1822 жылғы бекітілуін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Құжат бекітілген жыл мен округтер кейін ашылған жылды бөл.

Ереже: Кіші жүздің негізгі аумағындағы хандық билік 1824 жылғы Орынбор реформасы арқылы жойылды. Оның аумағы батыс, орта және шығыс бөліктерге бөлінді. Ішкі Ордадағы хандықтың кейін сақталуы осы реформаның аумақтық ауқымын нақтылауды талап етеді: оны барлық қазақ жерінде бір мезгілде жою деп түсінуге болмайды.

Қолдану: Шарт үш бөлік пен басқарушы-сұлтандар жүйесін береді. Сондықтан 1824 дұрыс. 1822 Орта жүздің реформасына қатысты, ал Кіші жүзге арналған жобаның дайындалуы мен соңғы бекітілуі бір жыл емес. Нақты аумақ пен басқару үлгісі датаны дұрыс сәйкестендіруге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: 1826 кейінгі қарулы қарсылық кезеңіне қатысты. 1832 Ақмола округінің ашылуымен байланысты. 1833 Баянауыл мен Үшбұлақ округтері ашылды. 1835 кейінгі шеп өзгерістеріне жатады. Төрт мерзім Кіші жүздің 1824 жылғы басқару реформасын білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Үш бөліктегі басқарушы-сұлтандар жүйесін Орта жүздің округтік жүйесінен ажырат.

Ереже: Заң жобасын әзірлеуге жетекшілік ету мен оны жоғарғы билік ретінде бекіту бөлек қызметтер. Сібір реформаларының және 1822 жылғы Жарғының әзірленуі М. М. Сперанскийдің жетекшілігімен байланысты. Жобаға басқа мамандар да қатысқандықтан, бүкіл мәтінді жалғыз өзі жазды деген абсолютті тұжырым қажет емес.

Қолдану: Шарт Жарғыны әзірлеуге жетекшілік еткен қайраткерді сұрайды. Сондықтан М. М. Сперанский дұрыс. І Александр оны бекіткен император ретінде басқа рөл атқарды. Эссен Орынбор бағытына арналған жобамен байланысты. Авторлық жетекшілік пен бекітуші билікті бөлу бірмәнді жауап береді.

Қате нұсқаларды ажырату: Шерғазы Кіші жүздің ханы болған. Жоламан қарсылық қозғалысын басқарған. Эссен Орынбор реформасын ұсынды. І Александр жоғарғы бекітуші билік болды. Төрт есім Сперанскийдің Сібір жобасын әзірлеуге жетекшілік ету рөлін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Жобаны әзірлеген басшыны оны бекіткен императордан ажырат.

Ереже: Заң жобасының авторы және оны күшіне енгізуге бекіткен жоғарғы билік әртүрлі болуы мүмкін. 1822 жылғы Жарғы І Александр билігі тұсында бекітілді. Императорды анықтау үшін басқарған кезең мен нақты құжаттың датасы сәйкес келуі қажет. Бұрынғы немесе кейінгі реформалар бұл рөлді ауыстырмайды.

Қолдану: Шарт 1822 жылды және императорлық бекітуді сұрайды. Сондықтан І Александр дұрыс. Сперанскийдің жобаны дайындауға жетекшілік етуі оны император етпейді. Жауап сол кезеңдегі жоғарғы мемлекеттік билікті тануды талап етеді және Жарғының жергілікті орындалуымен шатастырылмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: І Павел 1822 жылға дейін қайтыс болған. І Николайдың билігі 1825 жылдан басталды. ІІ Александр кейінгі XIX ғасыр реформаларымен байланысты. ІІ Екатерина XVIII ғасырда биледі. Төрт императордың кезеңі 1822 жылғы бекітуге сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Императордың билік мерзімі құжаттың 1822 жылына сәйкес келуі керек.

Ереже: Кіші жүзге арналған Орынбор жобасы П. К. Эссеннің ұсынысымен байланысты. Жоба 1822 жылы ұсынылып, кейін қаралып, 1824 жылы бекітілді. Ұсыну датасы мен соңғы бекіту датасын бөлу құжаттың әзірлену барысын түсіндіреді. Бұл Орта жүздің Сібір жобасынан бөлек әкімшілік бағыт.

Қолдану: Шарт Орынбор басшысын және 1822 жылғы жобаны ұсынуды сұрайды. Сондықтан П. К. Эссен дұрыс. Жауапты Сперанскиймен ауыстыру екі жүзге арналған жобаларды шатастырады. І Александр бекітуші билік болғанымен, Орынбор басшысы ретінде жобаны ұсынған тұлға емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Сперанский Сібір реформасына жетекшілік етті. І Александр императорлық бекітуді атқарды. Саржан отарлық өзгерістерге қарсы қозғалыс басшысы. Шерғазы реформадан кейін хандықтан шеттетілді. Төрт есім Эссеннің Орынбор жобасын ұсыну рөлін дәл бермейді.

Қайта орындауға ишара: Жобаның бағыты Орынбор екенін және сұралған қызмет ұсыну екенін тексер.