XVIII ғасырдағы халық ауыз әдебиеті

Ереже: Жыраулардың қоғамдық рөлі поэзиямен ғана шектелмеген. Ақтамберді Сарыұлы жорықтарға қатысып, ерлік пен ел қорғау идеясын жырлаған тұлға ретінде белгілі. Оның шығармашылық бағыты әскери тәжірибемен байланысты. Тұлғаны анықтауда тек жыр тақырыбы емес, әкесінің аты да маңызды, себебі ерлікті жырлаған басқа жыраулар да көп болған.

Қолдану: Шартта Сарыұлы деген әкелік атау және жорықтарға қатысу қатар берілген. Осы белгілер Ақтамбердіге сәйкес келеді. Ерлік тақырыбы барлық нұсқаны бірден ажыратпайды, сондықтан тұлғаның толық атына сүйену қажет. Жауап нақты жырауды анықтайды, барлық ерлік жырлары тек оның туындысы деген тұжырым жасамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тәтіқара батырларды мадақтаған басқа ақын. Бұқар Қалқаманұлы Абылайдың кеңесшісі ретінде белгілі. Үмбетей Тілеуұлы Бөгенбай туралы жырлармен байланысты. Көтеш басқа ақындық мұра қалдырған. Төртеуі де Сарыұлы деген әкелік белгіге сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Бәріне ортақ тақырыптан гөрі әкесінің атына назар аудар.

Ереже: Көркем шығарманың авторын оның дәстүрлі атрибуциясы мен белгілі мұрасы арқылы анықтайды. «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауы Ақтамбердіге қатысты. Шығармада жауынгерлік мұрат пен ел қорғау арманы көрініс табады. Поэтикалық бейнені нақты әскердің жабдық тізімі ретінде ғана түсіндіру жеткіліксіз: ол автордың құндылығы мен идеалын да жеткізеді.

Қолдану: Шарт белгілі толғаудың атауын және мазмұн бағытын береді. Дұрыс жауап — Ақтамберді. Жауынгерлік тақырып басқа жырауларда да кездесуі мүмкін, бірақ нақты атаудың авторлық байланысы шешуші болады. Сондықтан тек «ерлік» сөзі бойынша кез келген батырлық поэзия авторын таңдау дұрыс емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Тәтіқараның белгілі шығармалары басқа атаулармен байланысты. Көтеш бұл толғаудың авторы емес. Бұқардың саяси және өсиеттік толғаулары бар, бірақ аталған туынды оған жатпайды. Шал ақынның адамгершілік пен тұрмыс туралы мұрасы бұл авторлық байланысты алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тақырыпқа қоса нақты туынды атауының авторын сәйкестендір.

Ереже: Халық берген бейнелі атау тұлғаның қоғамдағы беделі мен өнерін сипаттайды. Бұқар жырау «Көмекей әулие» атанған. Бұл тіркес ресми әкімшілік лауазым емес, оның сөз шеберлігі мен даналық беделін көрсететін атау. Адамның лақап аты, әкесінің аты және саяси қызметін ажырату тарихи әрі әдеби мәліметті дұрыс байланыстыруға көмектеседі.

Қолдану: Шарт нақты халықтық атауды сұрайды. Дұрыс жауап — Бұқар. Басқа жыраулар да халық құрметіне ие болғанымен, берілген тіркес олардың бәріне ортақ емес. Сондықтан жалпы шешендік қасиеті емес, дәл осы атаудың тұлғамен дәстүрлі байланысы жауапты анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Ақтамберді ерлікке үндеген жырау. Үмбетей батырларды жоқтау және естірту жырларымен белгілі. Тәтіқара жауынгерлік поэзия қалдырған. Шал ақын адамгершілік тақырыптарын көтерді. Бұл сипаттар маңызды болғанымен, төрт есім «Көмекей әулие» атауының Бұқармен байланысын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Бейнелі халықтық атауды ресми қызметтен бөлек қара.

Ереже: Жыраудың толық аты мен саяси рөлі тұлғаны нақты анықтауға мүмкіндік береді. Бұқар Қалқаманұлы Абылайдың кеңесшісі ретінде белгілі. Оның толғаулары ел бірлігі мен ханның міндеті туралы ойларды жеткізді. Саяси кеңесші болуы жыраудың барлық сөзі міндетті ресми жарлық болғанын білдірмейді; көркем сөз бен мемлекеттік шешімнің қызметі бөлек.

Қолдану: Шарт екі белгі береді: Қалқаманұлы және Абылайдың кеңесшісі. Екеуі де Бұқарға сәйкес келеді. Бұл жауап басқа жыраулар ханмен мүлде кездеспеді деген қорытынды жасамайды. Сұрақ нақты тұлғаның әкелік есімі мен белгілі қоғамдық рөлін сәйкестендіруге бағытталған.

Қате нұсқаларды ажырату: Шалдың толық есімі бұл әкелік атауға сәйкес емес. Тәтіқара басқа ақын-жырау. Ақтамберді Сарыұлы деп аталады. Үмбетей Тілеуұлы болды. Төрт есімнің ешқайсысы Қалқаманұлы деген белгі мен сұралған кеңесшілік рөлді бірге қамтымайды.

Қайта орындауға ишара: Әкесінің аты мен қоғамдық қызметтің екеуі де сәйкес болуы керек.

Ереже: Естірту мен жоқтау дәстүрлі поэзияда әртүрлі қызмет атқарады. Естірту қайғылы хабарды жеткізсе, жоқтау қайтыс болған адамның қадірін және тірілердің қайғысын білдіреді. Үмбетейдің Бөгенбайға қатысты жырлары осы екі қызметпен байланысты. Шығарманың нақты адресаты мен жағдайын ескеру авторды жалпы ерлік тақырыбы арқылы ғана таңдаудан сақтайды.

Қолдану: Шарт Бөгенбайдың өлімін Абылайға жеткізу және батырды жоқтау әрекеттерін береді. Дұрыс жауап — Үмбетей. Басқа жыраулар да батыр ерлігін жырлаған, бірақ сұрақ осы нақты хабар мен жоқтаудың дәстүрлі авторлық байланысын анықтайды. Сондықтан тұлғаны жырдың жағдайымен бірге салыстыру қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Ақтамберді ерлік мұратын жырлады, бірақ осы естіртудің авторы емес. Көтеш басқа ақындық мұра қалдырған. Бұқар ханның кеңесшісі болғанымен, сұралған жыр Үмбетеймен байланысты. Тәтіқараның жауынгерлік толғаулары да бұл естірту мен жоқтауды алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Жырдың кімге, қандай оқиғаға байланысты айтылғанын ескер.