Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты

Ереже: Тарихи тұлғаның туған кездегі есімі, кейінгі аты және лақап атауы бірдей болмауы мүмкін. Абылайдың азан шақырып қойылған есімі Әбілмансұр болған. Кейін ол Абылай атымен танылды. Бұл екі атауды екі бөлек билеуші деп түсіндіру дұрыс емес. Тұлғаны анықтауда өмірбаяндық есімдер мен сол кезеңдегі басқа адамдардың аттарын ажырату қажет.

Қолдану: Сұрақ Абылайдың кейінгі хандық атағын емес, бастапқы есімін сұрайды. Сондықтан Әбілмансұр дұрыс жауап. Нұсқаларда XVIII ғасырдағы басқа тұлғалар берілгендіктен, тек есімнің дәуірге сәйкестігі жеткіліксіз. Жауап бір адамның өмірбаянындағы екі есімнің өзара байланысына негізделеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Әмірсана жоңғар нойоны болды. Әбілпейіз Әбілмәмбеттің ұлы. Әбілмәмбет басқа қазақ билеушісі. Сұлтанмәмет Абылайдың серігі әрі сұлтан. Бұл адамдар оның замандастары болғанымен, ешқайсысының есімі Абылайдың азан шақырып қойылған атының орнына жүрмейді.

Қайта орындауға ишара: Бір адамның бастапқы және кейінгі есімдерін басқа замандастарынан бөл.

Ереже: Тарихи тұлғаның туған жері, билік жүргізген өңірі және жерленген орны бөлек мәліметтер. Абылайдың жерленген орны Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен байланысты, ал кесене Түркістанда орналасқан. Бұл факт оның туған жері туралы барлық таласты автоматты түрде шешпейді. Оқиғаға қатысты мекенді анықтағанда сұрақтың қай өмірбаяндық кезеңді сұрайтынын ескеру керек.

Қолдану: Шарт кесененің орналасқан қаласын сұрайды. Дұрыс жауап — Түркістан. Ханның басқа өңірлерде қызмет атқаруы немесе тарихи баяндауда басқа қалалардың аталуы кесененің мекенін өзгертпейді. Жауап жерлеу орнына қатысты, сондықтан оны туған қаласы туралы дәлел ретінде пайдалану қажет емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Сайрам оңтүстіктегі басқа тарихи қала. Ташкент Абылайдың саяси байланыстарында кездеседі, бірақ Ясауи кесенесі сонда емес. Орал батыс өңірде. Өскемен Ертіс бойында орналасқан. Төртеуі де сұралған кесененің Түркістандағы орналасуына сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Туған жерді емес, аталған кесененің қаласын анықта.

Ереже: Тарихи даталар қайшы келгенде зерттеуші олардың деректік негізін тексереді. Оқиғаға жақын жазба, автордың пайдаланған материалы және даталау тәсілі маңызды. Жарияланымның жаңа болуы немесе тұжырымның жиі қайталануы өздігінен дәлелдің сапасын анықтамайды. Ауызша дәстүрге негізделген оқиғаның нақты жылын қосымша тексерусіз абсолютті факт ретінде ұсыну сақтықты қажет етеді.

Қолдану: Шартта екі түрлі дата берілген, бірақ қайсысының негізі мықты екені айтылмаған. Сондықтан деректердің даталау негізін салыстыру дұрыс. Жауап жаңа жылды ойдан шығаруды емес, екі зерттеудің дәлелін тексеруді ұсынады. Осы әрекет қайшылықты жасырудан гөрі тарихи тұжырымның қаншалықты сенімді екенін анықтауға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Кейінгі жарияланым автоматты түрде дұрыс емес. Жиі қайталану деректің тәуелсіздігін дәлелдемейді. Арифметикалық орта тарихи оқиғаның күнін анықтамайды. Жеке ұнату ғылыми өлшем болмайды. Төрт тәсілдің бәрі датаның нақты дерекпен қалай негізделгенін тексермейді.

Қайта орындауға ишара: Датаға емес, сол датаны дәлелдейтін материал мен әдіске қара.

Ереже: Ауызша тарихи дәстүр тұлғаның беделі мен ерлігі туралы оқиғаларды сақтайды. Абылайдың жекпе-жек ерлігі Шарыш есімімен байланыстырылады. Мұндай баяндауды дипломатиялық құжаттың дәл сол сипаттағы жазбасымен теңестіруге болмайды. Тұлға атауын анықтау мен оқиғаның барлық бөлшегін толық дәлелденген факт деп қабылдау екі бөлек міндет.

Қолдану: Сұрақ ауызша дәстүрдегі қарсыластың есімін сұрайды. Дұрыс жауап — Шарыш. Мұнда жекпе-жектің нақты жылы немесе баяндаудың әр бөлшегінің шынайылығы сұралмаған. Сондықтан жауап дәстүрдегі есім байланысына сүйенеді және оны басқа жоңғар билеушілерімен араластырмауға бағытталған.

Қате нұсқаларды ажырату: Галдан-Церен Жоңғар мемлекетін басқарды. Даваци кейінгі тақ таласына қатысты. Әмірсана Цинге қарсы көтерілісімен белгілі. Цеван-Рабдан ертеректегі жоңғар билеушісі болды. Бұл тұлғалар жоңғар тарихына қатысты болғанымен, ауызша дәстүрде Абылай жеңген Шарыштың есімін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Есімнің ауызша дәстүрдегі орны сұралғанын ескер, нақты датаны іздеме.

Ереже: Ішкі саясаттың мақсатын бірнеше нақты шараның ортақ бағыты арқылы анықтайды. Руаралық қақтығысты тежеу және басқаруды үйлестіру орталық билікті күшейтуге бағытталады. Абылайдың саясатында қазақ мемлекеттілігін сақтау мен бірлікті нығайту маңызды болды. Орталықтандыру барлық жергілікті ерекшелік бірден жойылды дегенді білдірмейді, ол басқару шешімдерін ортақ бағытқа келтіруді көздейді.

Қолдану: Шарттағы екі әрекет бөлінуді емес, бірігуді қолдайды. Сондықтан бір орталыққа бағынған тәуелсіз мемлекет мақсаты дұрыс. Қақтығысты азайту ішкі тұрақтылықты арттырады, ал өкілдер арқылы басқару билік байланысын күшейтеді. Жауап осы әрекеттердің саяси мәнін ашады, тек бір сұлтанның жеке қызметіне сүйенбейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Толық бөлек мемлекеттерге бөліну бірлік мақсатына қайшы. Сотты сыртқы әкімшілікке беру тәуелсіздікті күшейтпейді. Басқаруды саудагерлерге тапсыру шартта жоқ. Өңірлердің бөлек сыртқы саясаты орталықтандыруды әлсіретеді. Бұлар көрсетілген шаралардың ортақ бағытын қате түсіндіреді.

Қайта орындауға ишара: Екі шараның да ортақ билікті күшейтетініне назар аудар.