Литосфераның тектоникалық қозғалысы

Ереже: Альфред Вегенер континенттік дрейф гипотезасын ұсынды. Ол материктердің бұрын біріккенін және кейін ажырағанын түсіндіруге тырысты. Қазіргі тақта тектоникасы осы тарихи идеямен байланысты болғанымен, оның қозғалыс механизмдері мен дәлелдерін кеңірек қамтиды.

Қолдану: Шарт ХХ ғасырдың басындағы нақты гипотезаның авторын сұрайды. Сондықтан D дұрыс. Қалған тұлғалар география мен зерттеуге үлес қосқан, бірақ осы гипотезаның авторы емес. Вегенердің идеясын қазіргі теорияның барлық бөлігін жеке өзі толық ашты деп түсінуге болмайды. Тарихи ұсыныс пен кейінгі ғылыми теорияның дамуы бөлек кезеңдер ретінде қарастырылады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Колумб теңіз саяхаттарымен байланысты.

B) Эратосфен ежелгі дәуірде Жер өлшемін зерттеген.

C) Сәтбаев геология мен Қазақстан ғылымына қатысты.

E) Пржевальский Орталық Азия зерттеулерімен белгілі; континенттік дрейф гипотезасының сұралған авторы емес.

Қайта орындауға ишара: Ежелгі өлшеуді, саяхаттарды және ХХ ғасырдағы дрейф гипотезасын ажырат.

Ереже: Пангея геологиялық өткенде кейінгі материктердің негізгі бөліктері біріккен суперконтиненттің атауы. Оны Жер тарихында ешқашан басқа суперконтинент болмаған деген тұжырыммен теңестіруге болмайды. Қазіргі материк пен ежелгі суперконтиненттің ауқымы әртүрлі.

Қолдану: Шарт континенттік дрейф түсіндірмесіндегі алып біріккен құрлықты сұрайды. Сондықтан C, Пангея, дұрыс. Қалған нұсқаларда қазіргі материк, материктік аймақ, тау және мұхит берілген. Еуразия үлкен құрлық болғанымен, сұралған ежелгі суперконтиненттің атауы емес. Нысанның тарихи кезеңі мен географиялық түрін бірге тексеру қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Гималай тау жүйесі.

B) Антарктида қазіргі материктің атауы.

D) Атлант мұхиты су кеңістігі, біріккен құрлық емес.

E) Еуразия қазіргі үлкен құрлықтық аймақ; сұралған ежелгі суперконтиненттің атауын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Қазіргі материк атауын ежелгі біріккен суперконтинент атауынан бөл.

Ереже: Континенттік дрейф материктердің геологиялық уақыттағы салыстырмалы орын ауыстыруын білдіреді. Қазіргі түсіндірмеде құрлықтар литосфералық тақталардың бөліктерімен бірге қозғалады. Материктердің мұхиттық қыртысты өз бетімен жай жарып жүруі қазіргі механизмнің толық сипаттамасы емес.

Қолдану: Шарт материктердің баяу салыстырмалы жылжуын сұрайды. Сондықтан E, дрейф, дұрыс. Жауап қозғалыстың жалпы тарихи ұғымын білдіреді. Спрединг жаңа мұхиттық қыртыс түзілуімен байланысты нақты шегаралық үдеріс, ал горст пен грабен блоктардың салыстырмалы тік орындарына қатысты. Осы ауқымдарды ажырату бір-бірімен байланысты терминдерді шатастырмауға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Спрединг алшақтау аймағындағы қыртыс жаңаруын сипаттайды.

B) Қатпарлану жыныс қабаттарының иілуі.

C) Грабен төмендеген блок.

D) Горст салыстырмалы көтерілген блок; материктердің жалпы салыстырмалы жылжуының атауы емес.

Қайта орындауға ишара: Жеке шегаралық құрылымды емес, материктердің ұзақ уақыттағы жылжуын ата.

Ереже: Спрединг мұхит түбінің алшақтау аймағында жаңа қыртыстың түзіліп, екі жаққа таралуын білдіреді. Балқыма салқындап қатқанда жаңа жыныс пайда болады. Бұл үдеріс тақталардың астына енуінен немесе материктік соқтығысудан ерекшеленеді.

Қолдану: Шарт алшақтау мен жаңа мұхиттық қыртыстың түзілуін бірге береді. Сондықтан A, спрединг, дұрыс. Тек магманың бар болуы жеткіліксіз, мұнда қыртыс жаңарып, жақтары бөлініп жатыр. Жаңа қыртыс қатқан күйде тақтаның бөлігіне айналады; бүкіл тақта сұйық болып қозғалмайды. Үдерісті оның қозғалыс бағыты мен нәтижесі арқылы тану қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Субдукцияда бір тақта астына енеді.

C) Қатпарлануда қабаттар иіледі.

D) Горст салыстырмалы жоғары блок.

E) Грабен салыстырмалы төмен блок; олар жаңа мұхиттық қыртыстың таралу үдерісінің атауы емес.

Қайта орындауға ишара: Алшақтау мен жаңа қыртыстың қатар жүруін анықта.

Ереже: Субдукцияда бір литосфералық тақта екіншісінің астына енеді. Мұндай шегаралар терең науалармен, жер сілкіністерімен және кей жағдайда жанартаулық жүйелермен байланысты. Бұл екі тақтаның жай алшақтауына қарама-қарсы қозғалыс түрі.

Қолдану: Шарт мұхиттық литосфераның астына қарай енуін нақты көрсетеді. Сондықтан D дұрыс. Бұл жерде тұтас тақта мен жыныстың жергілікті балқуын бірдей үдеріс деп қабылдамаймыз. Тақта астына енгенде бірден түгел балқып кетеді деген қорытынды да шарттан шықпайды. Негізгі белгі басқа тақтаның астына бағытталған қозғалыс болып табылады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Дрейф материктердің жалпы орын ауыстыру ұғымы.

B) Грабен төмен түскен блок.

C) Спрединг алшақтап жаңа қыртыс түзеді.

E) Горст салыстырмалы көтерілген блок; астына ену үдерісін білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Екі жаққа ажырау мен бір тақтаның астына енуін салыстыр.