Қазақстан мен әлем елдерінің адам әлеуетінің даму индексі

Ереже: ЖІӨ белгілі кезеңдегі өндірісті ақшалай өлшейді. Түпкілікті өнім немесе қосылған құн қағидасы бір шикізатты бірнеше сатыда қайта санаудан сақтайды. Ол елдің барлық байлығының қоры емес: кезеңдегі өндіріс ағынын сипаттайды және нарықтық емес кейбір қызметтерді де қамтиды.

Қолдану: Дұрыс анықтама түпкілікті тауар мен қызметтің құнын береді. Сұрақ тек бюджет, экспорт немесе табиғи қор туралы емес. ЖІӨ жылға да, тоқсанға да есептелуі мүмкін, сондықтан анықтамада белгілі кезең көрсетілген.

Қате нұсқаларды ажырату: Аралық өнімді қайта қосу қосарлы есепке әкеледі. Салық пен экспорт экономиканың жеке көрсеткіштері, табиғи қор бағасы жинақталған ресурсқа қатысты. ЖІӨ-ні барлық адамның табысы немесе елдің толық әл-ауқаты деп теңестіру де дұрыс емес; оның қамтуы мен шектеуі бөлек ескеріледі.

Қайта орындауға ишара: Көрсеткіш өндірістің кезеңдік ағынын ба, әлде жинақталған қор мен жеке бюджеттік түсімді ме өлшейді?

Ереже: Абсолюттік ЖІӨ экономиканың өндірістік көлемін сипаттайды. Үлкен халықты елде жалпы өнім көп болуы мүмкін, бірақ жан басына шаққандағы өнім немесе әлеуметтік нәтиже міндетті түрде жоғары болмайды. Салыстыруда валюта, баға және әдіс сәйкестігі маңызды.

Қолдану: Шарттағы бірдей негіздегі абсолюттік мәндер жалпы экономикалық ауқымды салыстыруға жарайды. Сондықтан осы сипаттама дұрыс. Адамның жеке табысын немесе ел ішіндегі теңсіздікті білу үшін басқа деректер қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Абсолюттік ЖІӨ халық санына бөлінбейді, сондықтан жан басына шаққандағы ауқыммен бірдей емес. Ол өздігінен өсім қарқынын, теңсіздікті немесе сауда сальдосын бермейді. Әр көрсеткіштің есептеу негізін тексеріп, бір шаманы экономиканың барлық қасиетінің дәлелі ретінде қолданбау қажет.

Қайта орындауға ишара: Жалпы көлемді бір адамға келетін орташа мәннен және бөліну әділдігінен ажырат.

Ереже: Жан басына шаққандағы ЖІӨ жалпы өнім құнын халық санына бөлу арқылы табылады. Бұл есептік орташа көрсеткіш, әр тұрғынның нақты жалақысы немесе қолына алатын табысы емес. Жыл мен халық есебінің негізі үйлесуі және валюталық өлшем анық болуы керек.

Қолдану: Белгілеуде өнім Y, тұрғындар N болғандықтан дұрыс өрнек Y/N болады. Нәтиже ақша/адам бірлігін береді. Осы көрсеткіш елдерді салыстыруға көмектескенімен, табыс теңсіздігін өздігінен толық көрсетпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Кері бөлінді адам/ақша бірлігін, көбейтінді басқа мағынасыз есепті береді. Өнім құны мен адам санын тікелей қосу не азайту бірліктерді араластырады. Формула таңдауда «бір адамға» деген сөздің бөлуді талап ететінін және орташа мәннің жеке адамның жағдайымен бірдей еместігін ескеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Жалпы өнімді неше адамға қатысты есептеу керегін анықта; өлшем бірлігін тексер.

Ереже: Нақты ЖІӨ баға өзгерісінің әсерін бөліп, өндіріс көлемінің динамикасын бағалауға арналған. Ағымдағы бағамен номиналдық ЖІӨ өсуі өндіріс пен бағаның екеуінен де болуы мүмкін. Сондықтан экономикалық көлемді салыстыруда бағалық негізді нақтылау қажет.

Қолдану: Шарт бірдей бағалардағы нақты ЖІӨ-ні береді. Оның пайыздық өзгерісі өндіріс көлемінің уақыт ішіндегі өзгерісін сипаттайды. Бұл өсімнің пайдасы барлық адамға тең бөлінгенін немесе халық саны міндетті өскенін дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Нақты ЖІӨ бірдей бағалармен салыстырылып, баға өзгерісінің әсерін бөледі. Халық саны, номиналдық құн және сауда сальдосы басқа есептеулерге жатады. Динамиканы түсіндіргенде «нақты» және «номиналдық» негізін тексеру маңызды; өндіріс өсімі әр тұрғынның табысы дәл сол мөлшерде өсті дегенді білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Сұрақтағы «бірдей бағалар» шарты нені алып тастап, нені салыстыруға мүмкіндік беретінін ойлан.

Ереже: АДИ адам дамуын үш негізгі өлшем арқылы жинақтап көрсетеді. Денсаулық, білім және лайықты тұрмыс экономикалық өндіріс көлемінен кеңірек бағалауға мүмкіндік береді. Бірақ индекс теңсіздік, еркіндік, қауіпсіздік және өмірдің барлық қырын толық қамтымайды; қосымша көрсеткіштер қажет.

Қолдану: Дұрыс үштік денсаулық, білім және тұрмыс деңгейі болады. Олар адамның мүмкіндігіне қатысты жетістіктерді біріктіреді. Экспорт не табиғи қор экономикалық жағдайға әсер еткенімен, индекстегі тікелей үш өлшемді алмастырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Сауда айналымы, жұмыспен қамту, табиғи қор, инфрақұрылым, бюджет және халық саны маңызды қосымша көрсеткіштер болғанымен, АДИ-дің үш тікелей өлшемін осы қатарлар дұрыс біріктірмейді. Орташа индекс жоғары болуы барлық тұрғынның жағдайы бірдей жақсы екенін де дәлелдемейді; ел ішіндегі айырманы қосымша бағалау қажет.

Қайта орындауға ишара: Өлшемдер адам қанша өмір сүріп, қанша білім алып, қандай тұрмыстық мүмкіндікке ие болатынына қатысты ма?