Қазақстандағы табиғатты пайдалану және тұрақты даму

Ереже: Табиғатты пайдалану кең мағынада ресурсты алуды ғана емес, оны қорғау мен қалпына келтіруді де қамтиды. Бұл әрекеттердің нақты нәтижесі бақылаумен бағаланады. Қалпына келтіру жоспарының болуы кез келген өндіру көлемі қауіпсіз деген рұқсат болмайды.

Қолдану: Шартта сүрек алу, қорғау және қалпына келтіру қатар көрсетілген. Сондықтан осы үш бағытты қамтитын жауап толық сәйкес келеді. Тек шикізат алу немесе есеп жүргізу берілген барлық әрекетті ашпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар жүйенің жеке бөлігін ғана сипаттайды. Сату экономикалық айналымға, карта мен есеп ақпарат жинауға қатысты, ал шектеусіз алу қорғау талабына қайшы. Терминді бір әрекетке қысқартпай, табиғи ортаға қатысты міндеттердің толық байланысын қарастыру қажет.

Қайта орындауға ишара: Ресурсты алу әрекетінен кейін табиғатты сақтау мен жаңарту үшін не істелгенін анықта.

Ереже: Рекреациялық табиғатты пайдалану демалу, туризм және күшті қалпына келтіруге бағытталады. Қорғалатын аумақта ол белгіленген режим мен рұқсат етілген аймаққа сәйкес жүргізіледі. Туризмнің болуы кез келген жерге еркін кіруге немесе табиғи нысанды өзгертуге құқық бермейді.

Қолдану: Серуен мен танымдық экскурсияның негізгі мақсаты демалыс және табиғатты тану болғандықтан, рекреациялық бағыт дұрыс. Шарттағы рұқсат етілген аймақ пен соқпақ қорғау талаптарының сақталғанын көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Аграрлық бағыт өнім өсірумен, тау-кен шикізат өндірумен, сүрек дайындау орман өнімін алумен, транзит жүк тасымалымен байланысты. Олардың табиғатты пайдалану болуы берілген демалыс қызметін солардың біріне айналдырмайды. Жіктеу ресурстың бар болуынан емес, әрекеттің басты мақсаты бойынша жүргізіледі.

Қайта орындауға ишара: Қызметтің нәтижесі шикізат алу ма, әлде демалу мен танымдық сапар ұйымдастыру ма?

Ереже: Аграрлық табиғатты пайдалану ауыл шаруашылығымен, соның ішінде егіншілік және мал бағумен байланысты. Табиғи жағдай бірдей болса да, жердің қандай қызметке жұмсалғаны салалық жіктеуді анықтайды. Тиімді не тиімсіз екенін бағалау үшін қосымша нәтиже мен әсер деректері қажет.

Қолдану: Шарттағы егін егу мен мал жаю аграрлық бағытты көрсетеді. Бұл әрекеттердің ауыл сыртында болуы ғана емес, нақты өнім өсіру мақсаты шешуші. Жайылым пайдалану да ауыл шаруашылығына жатады.

Қате нұсқаларды ажырату: Рекреация демалысқа, селитебтік тұрғын мекенге, көліктік қатынасқа, тау-кен өндіріс шикізат алуға бағытталған. Бір аумақта бірнеше қызмет қатар болуы мүмкін, бірақ сұрақта нақты егін мен жайылым берілген. Салалық атауды қызметтің жақсы-жаман бағасымен немесе географиялық орнының атауымен шатастырмау қажет.

Қайта орындауға ишара: Жерде қандай негізгі шаруашылық әрекет орындалып жатқанын анықта.

Ереже: Географиялық жіктеу табиғатты пайдалану ерекшелігін жер бедері, табиғат зоналары және басқа кеңістіктік жағдаймен байланыстырады. Салалық жіктеу қандай шаруашылық атқарылатынын, бағалау оның нәтижесі мен әсерін сипаттайды. Бұл негіздерді араластырмау салыстырудың мағынасын сақтайды.

Қолдану: Таулы, тауалды және жазықтағы топтар жер бедерімен анықталған. Сондықтан дұрыс негіз географиялық табиғи жағдай болады. Бір таулы өңірде егіншілік те, туризм де кездесуі мүмкін, яғни географиялық топ қызметтің жалғыз саласын белгілемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Кәсіби білім, жас, меншік және баға басқа әлеуметтік-экономикалық белгілер. Оларды осы бедерлік топтардың негізі деу шарттағы ортақ қасиетті елемейді. Жіктеуді түсіндіруде топ атауларының нені салыстырғанын анықтап, бір нысанның басқа белгі бойынша да топтастырылуы мүмкін екенін ескеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Топ атаулары қызмет түрін бе, әлде қызмет жүргізілетін жердің табиғи сипатын ба көрсетеді?

Ереже: Бағалау жіктеуі табиғатты пайдаланудың нәтижесін, тиімділігін және салдарын салыстырады. Тиімділік тек қысқа мерзімді табыспен шектелмеуі керек: ресурс шығыны, әлеуметтік және экологиялық әсер ескеріледі. Нақты бағалау үшін көрсеткіш пен өлшемдердің алдын ала анықталуы маңызды.

Қолдану: Шартта өнім, ресурс шығыны және әсер салыстырылғандықтан, бағалау жіктеуі сәйкес. Жобалардың бір салаға жатуы немесе бір өңірде орналасуы олардың нәтижесі міндетті түрде бірдей дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Бедер, сала, әкімшілік орын және уақыт бойынша бөлу жобаны сипаттайды, бірақ тиімділікке берілген бағаны алмастырмайды. Бір жобаны «жақсы» деп атау да жеткіліксіз: қорытынды қандай көрсеткіштерге сүйенгенін көрсету қажет. Жіктеу негізін нақты салыстырылған белгілерден анықтау керек.

Қайта орындауға ишара: Топтау нысанның қайда және қашан болғанын ба, әлде пайдалану нәтижесінің қандай екенін бе бағалайды?