Қазақстан халқының ұлттық және діни құрамы

Ереже: Полиэтностық құрам халықтың бірнеше этностан тұратынын білдіреді. Этностық тиесілік тілмен, мәдениетпен және тарихи өзіндік таныммен байланысты болуы мүмкін, бірақ оны дін, мамандық немесе қоныстану түрімен бірдей ұғым ретінде қолдануға болмайды.

Қолдану: Сондықтан Қазақстанға берілген сипаттама елде әртүрлі этнос өкілдерінің бірге өмір сүретінін көрсетеді. Бұл олардың азаматтығы міндетті түрде әртүрлі немесе әрқайсысы тек бір тілде сөйлейді дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Этностық құрам азаматтықпен, ана тілімен, дінмен немесе жас құрылымымен толық тең емес. Көп этностың болуы олардың барлық өзге белгісі әртүрлі немесе бірдей болуы міндетті дегенді білдірмейді. Ұғымның негізгі өлшемін сақтап, этностық тиесілікті басқа әлеуметтік сипаттардан ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Сипаттама адамдардың қай белгісі бойынша алуан түрлілігін білдіретінін анықта.

Ереже: Көші-қон халықтың саны мен құрамын өзгерте алады. Әртүрлі топтардың қоныстануы елдегі этностық алуан түрлілікке үлес қосады; бұл ұзақ тарихи үдеріс, оны тек бір оқиғаға немесе барлық топқа бірдей себепке келтіру дұрыс емес.

Қолдану: Шартта әртүрлі кезеңдегі бірнеше көші-қон түрі берілген. Сондықтан ықпал халықтың этностық құрамына қатысты болады, геологиялық немесе климаттық айырмашылықтарды жоятын құбылыс ретінде түсіндірілмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Еңбек, отбасылық және мәжбүрлі көшудің болуы барлық қозғалыс ерікті болды дегенге келмейді. Әртүрлі этнос өкілдерінің келуі олардың бәрі бір дін не бір тілдік топқа жататынын да білдірмейді. Азаматтық ана тілінен автоматты анықталмайды; себеп, этнос, тіл, дін және құқықтық байланыс бөлек белгілер болып табылады.

Қайта орындауға ишара: Үдерістің тікелей нысаны адамдардың қоныстануы ма, әлде табиғи компоненттердің қалыптасуы ма — соны тексер.

Ереже: Азаматтық адамның мемлекетпен құқықтық байланысын, ал этностық тиесілік оның этномәдени өзіндік танымын сипаттайды. Бір мемлекеттің азаматтары әртүрлі этносқа жатуы мүмкін; бұл белгілерді бір-бірімен теңестіру халық құрамын қате түсіндіруге әкеледі.

Қолдану: Шартта бір адамның екі белгісі қатар берілген және олардың арасында қайшылық жоқ. Сондықтан азаматтық пен этностық тиесілікті бөлек ұғымдар ретінде қарастыру дұрыс болады.

Қате нұсқаларды ажырату: Этнос азаматтықты автоматты өзгертпейді, ал азаматтардың бәрі бір этносқа жатуға міндетті емес. Мамандық та этностық тиесіліктің өлшемі болмайды. Белгілі бір елдің азаматтығын оның халқының тек бір этностық бөлігімен теңестіру берілген адамның жағдайын түсіндіре алмайды.

Қайта орындауға ишара: Құқықтық байланыс пен мәдени өзіндік танымның қайсысы қандай белгіге қатысты екенін ажырат.

Ереже: Тілдерді генетикалық жіктеу тарихи туыстыққа, дыбыс жүйесі мен грамматикалық сәйкестіктерге сүйенеді. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тармағына жатады; тілді белгілі әліпбимен жазу оның тарихи туыстығын өзгертпейді.

Қолдану: Берілген нұсқалардың ішінен түркі тілдері дұрыс болады. Бұл жіктеу адамдардың азаматтығын, діни сенімін немесе бір-бірінен артықтығын анықтамайды, нақты тілдің басқа тілдермен тарихи байланысын сипаттайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Славян, герман және роман топтары үндіеуропа тілдерімен байланысты, иран тілдері де басқа тармаққа жатады. Қазақтың кирилл әліпбиін қолдануы оны славян тілі етпейді. Оқу құралдарында кездесетін кең «алтай» бірлігін дәлелденген ортақ әулет ретінде талассыз ұсынбау қажет.

Қайта орындауға ишара: Тілдің жазу таңбасын емес, тарихи туыстығы мен грамматикалық байланысын негізге ал.

Ереже: Орыс тілі славян тілдерінің шығыс тармағына жатады. Тарихи туыстық тілдің сөздік және грамматикалық дамуымен анықталады; бір елде қолданылу немесе басқа тілмен ортақ әліпби пайдалану бұл туыстықты өздігінен өзгертпейді.

Қолдану: Сондықтан берілген топтардан славян тілдері таңдалады. Сұрақ орыс тілін қолданатын барлық адамның этносын анықтамайды: тіл меңгеру мен адамның этностық тиесілігі бірдей көрсеткіш емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Түркі, герман, роман және иран топтары басқа тілдік байланыстарды білдіреді. Бір адамның бірнеше тілде сөйлеуі сол тілдердің бәрін бір топқа біріктірмейді. Қарыз сөздердің болуы да тілдің бүкіл грамматикалық және тарихи жіктеуін автоматты ауыстырмайды; тілдің шыққан тегін тұрақты белгілер арқылы тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Тілдің таралған елдерін немесе сөйлеушілерін емес, оның тарихи тілдік тобын анықта.