Қазақстанның ірі табиғи аумақтары

Ереже: Аудандастырудың түрі аумақты бөлуге алынған белгілермен анықталады. Табиғи компоненттердің үйлесімі мен табиғи құрылымның тұтастығына сүйену физикалық географияға жатады; экономикалық немесе әкімшілік мақсаттар басқа өлшемдерді қолданады.

Қолдану: Шартта жыныстар, бедер және климат негізге алынған. Сондықтан жасалған жұмыс табиғи аудандарды ажыратуға бағытталған, яғни физикалық-географиялық аудандастыру болады.

Қате нұсқаларды ажырату: Экономикалық бөлу өндіріс пен шаруашылық байланыстарға, әкімшілік бөлу басқаруға, этномәдени бөлу халық ерекшеліктеріне қатысты. Сайлау округтері өкілдік ұйымдастыру үшін белгіленеді. Картаның аумақтарға бөлінуі сырттай ұқсас болғанымен, оның негізіндегі мақсат пен белгілерді шатастырмау қажет.

Қайта орындауға ишара: Аумақ қандай деректер бойынша бөлінгенін анықта: табиғат, шаруашылық, халық немесе басқару белгілері ме?

Ереже: Табиғи ауданның ерекшелігі табиғи компоненттер мен олардың байланысына сүйенеді. Жыныстар мен тектоникалық негіз бедермен, ал бедер мен климат су, топырақ және өсімдік жағдайларымен байланысып, аумақтың табиғи сипатын қалыптастырады.

Қолдану: Сондықтан берілген топтардың ішінде геологиялық құрылым, жер бедері және климат сұралған табиғи айырмашылықтарды тікелей сипаттайды. Қалғандары аумақтың басқа қоғамдық немесе басқару жақтарын көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Экспорт пен пайда экономикалық, тіл мен дін халықтық, мәртебе әкімшілік, туу мен өлім демографиялық сипаттамалар. Олардың табиғатпен жанама байланысы болуы мүмкін, бірақ табиғи ауданның құрылымын анықтайтын негізгі көрсеткіштерді алмастырмайды. Зерттелетін нысанға сай дерек тобын таңдау қажет.

Қайта орындауға ишара: Әр көрсеткіштер тобы табиғи жүйені ме, әлде қоғамның белгілі бір саласын ба сипаттайтынын салыстыр.

Ереже: Азоналық айырмашылықтар геологиялық құрылым, бедер және басқа ендік зоналылықпен ғана түсіндірілмейтін факторлармен байланысты. Ірі табиғи ауданның ішінде бірнеше табиғат зонасы болуы мүмкін; аудан мен зона бірдей жіктеу бірлігі емес.

Қолдану: Шартта негізгі белгілер ретінде геологиялық құрылым мен бедер көрсетілген. Сондықтан бұл бөлу ендік бойынша жылу өзгерісіне ғана емес, азоналық ерекшеліктерге көбірек сүйенеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Ендік температура, сәуле түсуі және зоналардың ауысуы зоналық заңдылықтарды түсіндіреді. Олар ірі ауданның табиғатына әсер етеді, бірақ тектоникалық және бедерлік айырмашылықтарды толық алмастырмайды. Бір заңдылықтың ықпалын екіншісін жоққа шығаруға айналдыру дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Берілген белгілердің қайсысы тек солтүстік–оңтүстік бағыттағы жылу өзгерісімен түсіндірілмейтінін анықта.

Ереже: Ірі табиғи ауданның шекарасы мемлекеттік шекарамен міндетті түрде сәйкес келмейді. Таулар мен жазықтардың бір бөлігі көрші елдерге жалғасады, сондықтан Қазақстандағы бөлік пен тұтас табиғи ауданның аумағын ажырату қажет.

Қолдану: Берілген нұсқалардың ішіндегі Сарыарқа Қазақстан аумағында тұтастай орналасқан ірі табиғи аудан ретінде қарастырылады. Сұрақ оның белгілі бір әкімшілік облыстың ішінде ғана жатуын емес, мемлекеттік аумаққа қатысын сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Алтай, Тянь-Шань, Жетісу Алатауы және Шығыс Еуропа жазығының табиғи жалғасы көрші мемлекеттерге өтеді. Қазақстан картасында олардың атауы болуы тұтас аудан ел шекарасымен аяқталады дегенді білдірмейді. Табиғи және саяси карталардың шекараларын салыстыру қажет.

Қайта орындауға ишара: Нысанның Қазақстандағы бөлігін оның толық табиғи аумағымен шатастырмай, көрші елдерге жалғасуын тексер.

Ереже: Аймақтық геологияда платформа мен тақта атаулары жер қыртысының белгілі құрылымдарын сипаттайды. Солтүстік Қазақстандағы жазық Батыс Сібірдің платформалық облысымен жалғасады, оның іргетасын шөгінді жыныстар жамылғысы жауып жатыр.

Қолдану: Сондықтан сұрақтағы жазығының негізі Батыс Сібір тақтасымен байланысты болады. Мұнда аймақтық платформалық құрылым сұралып отыр; оны бүкіл литосфераны қамтитын ірі қозғалмалы тақталардың атауымен теңестіруге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Шығыс Еуропа және Тұран құрылымдары Қазақстанның басқа жазық бөліктерімен байланысты. Үнді және Арабия платформалары басқа аймақтарда орналасқан. Ұқсас жазық бедердің болуы барлық аумақтың бір геологиялық негізге жататынын дәлелдемейді. Орналасу мен тектоникалық байланысты қатар қарастыру қажет.

Қайта орындауға ишара: Солтүстік Қазақстан жазығының солтүстікке қарай қай үлкен жазық облысқа жалғасатынын анықта.