Ноосфераны қалыптастырудағы Қазақстанның рөлі

Ереже: Ноосфера ұғымы адамзаттың саналы қызметі мен ғылыми ойының табиғатқа ықпалын түсіндіретін тұжырымдамамен байланысты. Ол литосфера немесе гидросфера тәрізді заттық құрам арқылы ғана бөлінетін жеке қабықтың атауы емес.

Қолдану: Атаудағы «ноос» ақыл, сана мағынасына қатысты болғандықтан, негізгі мағына ақыл-ой сферасы болады. Сұрақ адам әрекетінің табиғи ортамен байланысын сипаттайтын ұғымды ажыратуды талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Тас, су, ауа және мұз қабықтары Жер жүйесінің заттық бөліктерін атайды. Ноосфера туралы көзқарас осы орталарды адамның ойы мен қызметі арқылы өзгертуге назар аударады. Оны табиғаттан толық ажыраған немесе тек бір заттан тұратын қабық деп түсіну дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Терминдегі санаға қатысты мағынаны Жер қабықтарының заттық құрамынан ажырат.

Ереже: Ғалымның үлесін тек таныс есіміне қарап емес, зерттеулерінің нақты байланысы арқылы анықтайды. Биогеохимия, тірі заттың Жердегі рөлі және адамзаттың планеталық ықпалы Вернадский еңбектерінде өзара байланысты қарастырылған.

Қолдану: Сұрақтағы үш бағыттың бірлігін Владимир Вернадскийдің ғылыми қызметі береді. Мұнда ноосфера атауының алғаш қолданылу тарихы емес, тұжырымдаманың биосферамен ғылыми байланысын дамытқан зерттеуші сұралған.

Қате нұсқаларды ажырату: Берг ландшафттанумен, Гумбольдт табиғи құбылыстардың байланысын зерттеумен, Дарвин эволюциялық теориямен белгілі. Зюсс биосфера терминінің тарихымен байланысты. Бұл үлестердің маңызы сұрақтағы биогеохимиялық және ноосфералық бағыттарды бірдей авторға телуге негіз болмайды.

Қайта орындауға ишара: Ғалымдарды зерттеу салаларымен сәйкестендіріп, шартта бірнеше бағыт қатар аталғанын ескер.

Ереже: Ғылыми ұғымның атауын қолдану тарихы мен оның кейінгі мазмұнын дамыту бірдей әрекет емес. Ноосфера атауының тарихы Ле Руа мен Тейяр де Шарденнің пікір алмасуларымен, ал биогеохимиялық түсіндірілуі Вернадскийдің еңбектерімен байланысты қарастырылады.

Қолдану: Берілген нұсқалардың ішіндегі француз ойшылы — Эдуард Ле Руа. Жауапты таңдау үшін терминнің тарихын басқа географиялық теориялардың авторларымен шатастырмау қажет; жалғыз адамның бүкіл тұжырымдаманы толық жасағанын дәлелдеу сұралмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Дарвин эволюцияны, Вегенер материктер қозғалысы идеясын, Берг ландшафттарды зерттеді. Зюсс биосфера терминінің тарихына қатысты. Ұқсас ғылыми орта немесе атаулардың жақындығы олардың ноосфера атауымен байланысын бірдей етпейді.

Қайта орындауға ишара: Атаудың пайда болуын және оның жаратылыстанудағы түсіндірілуін екі бөлек үлес ретінде қарастыр.

Ереже: Ноосфера идеясы биосфераның адамзат ойы мен қызметі ерекше рөл атқаратын жаңа күйге өтуін сипаттайтын ғылыми-философиялық көзқарас болып табылады. Оны болашақтың міндетті және толық дәлелденген жалғыз сценарийі ретінде ұсынуға болмайды.

Қолдану: Вернадскийдің көзқарасы аясында дұрыс сипаттама — саналы қызмет басым болатын жаңа даму сатысы. Бұл түсіндіруде табиғи орта сақталады және адам оның өзгеруіне жауапты күш ретінде қарастырылады.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жауаптар адамның ықпалын жоққа шығарады, ғылыми қызметті табиғи үдерістерден бөледі немесе саналы әрекетті түсіндірмеден алып тастайды. Вернадский көзқарасында адамзат биосферамен байланыста қарастырылады. Бұл философиялық-ғылыми түсіндіруді болашақтың барлық нақты оқиғасы сөзсіз дәлелденген болжам деп қабылдауға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Сұрақ нақты ғалымның көзқарасы аясында қойылғанын ескер; онда адамның табиғатпен байланысы қалай сипатталады?

Ереже: Адамзаттың геологиялық ықпалы заттардың қозғалысы, жер жамылғысы, су айналымы және атмосфера құрамының өзгеруімен байқалуы мүмкін. Бұл сипаттама табиғи үдерістердің жоғалғанын емес, адам ықпалының планеталық жүйелер үшін маңызды болғанын білдіреді.

Қолдану: Кен өндіру, ағысты реттеу және жерді өзгерту мысалдары ықпалдың бірнеше табиғи жүйеге таралатынын көрсетеді. Сондықтан негізгі белгі — өзгерістің ауқымы мен өзара байланыстары.

Қате нұсқаларды ажырату: Әрекетті бір елді мекенге немесе тек зерттеу жұмысына шектеу шарттағы мысалдарды толық қамтымайды. Табиғи үдерістер әлі де жүреді, ал жер мен атмосфера өзгерістері климатпен байланыса алады. Адам ықпалын табиғат заңдарынан тыс әрекет деп түсінбеу керек.

Қайта орындауға ишара: Келтірілген әрекеттер тек зерттеу ме, әлде табиғи жүйелердің күйін өзгертетін жұмыс па — соны ажырат.