Қазақстанның елді мекендері

Ереже: Халықтың орналасуы адамдардың кеңістікте таралуын сипаттайды: бір аумақта шоғырлану, басқа аумақта сирек қоныстану байқалады. Мұны жас, кәсіп немесе діни құраммен шатастырмау керек; олардың әрқайсысы халықты басқа белгі бойынша топтастырады.

Қолдану: Картада басты айырмашылық тұрғындардың қай жерде және қаншалықты шоғырланғанына қатысты. Сондықтан дұрыс жауап аумақ бойынша таралу болады; тұрғындардың жасы немесе кәсібі жөнінде шартта дерек жоқ.

Қате нұсқаларды ажырату: Жас, кәсіп, дін және отбасы көрсеткіштері халық құрылымын талдауға қажет, бірақ тығыз және сирек қоныстанған жерлерді көрсететін картаның негізгі мазмұнын алмастырмайды. Кез келген халық картасын түсіндіруде алдымен қандай белгі кеңістікте бейнеленгенін анықтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Карта адамдардың кім екенін сипаттай ма, әлде олардың қай жерде шоғырланғанын көрсете ме?

Ереже: Қоныстану жүйесі елді мекендердің жиынтығын, олардың арасындағы қатынастарды және халықтың солар бойынша орналасуын қамтиды. Жеке адамның мекенжайы маңызды бастапқы дерек болғанымен, жүйелік талдау бірнеше мекен арасындағы еңбек, қызмет және көлік байланыстарын да ескереді.

Қолдану: Аудан мысалында қала мен ауылдарды бөлек санаумен шектелмей, халықтың соларға бөлінуін және олардың өзара қатынасын қарастыру керек. Дұрыс жауап осы кеңістіктік жүйені сипаттайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Жас, тіл, отбасы және мамандық бойынша топтау халықтың әлеуметтік-демографиялық құрамын ашады. Олар қоныстануға әсер етуі мүмкін, бірақ елді мекендер арасындағы орналасу мен байланыстың орнына жүрмейді. Зерттеу нысанының құрамын оның басқа сипаттарынан ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Бір тұрғынның белгісінен гөрі бірнеше елді мекеннің өзара қалай байланысатынына назар аудар.

Ереже: Елді мекендерді әртүрлі белгі бойынша жіктеуге болады. Қалалық немесе ауылдық типке бөлу олардың мәртебесі мен қоныстану сипатына қатысты, ал халық саны, атқаратын қызметі, жасы және жер бедері бөлек жіктеу негіздері болады.

Қолдану: Сұрақта бөлудің негізі нақты берілген: қалалық не ауылдық мәртебе. Сондықтан сәйкес жұп қалалық және ауылдық болады. Тұрғын санының өзі барлық жағдайда заңды мәртебені автоматты түрде анықтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Ірі–шағын көлемді, өндірістік–туристік қызметті, жаңа–көне қалыптасу уақытын, таулы–жазықтағы географиялық орынды сипаттайды. Бір ауыл ірі әрі туристік болуы мүмкін; сондықтан әртүрлі белгілерді өзара жоққа шығаратын бір қатарға араластыру дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Жіктеу қандай белгіге негізделгенін анықта; жауап сол белгіге сәйкес болуы керек.

Ереже: Егіншілік пен мал шаруашылығы ауыл шаруашылығының негізгі бағыттарына жатады. Ауылдық жерде қызмет көрсету, өндіріс және басқа кәсіптер де болуы мүмкін; ауыл тұрғынының барлығы міндетті түрде егінші немесе малшы болады деген қорытынды жасалмайды.

Қолдану: Шартта нақты аталған әрекеттер өсімдік өсіру және мал бағу болғандықтан, жауап ауыл шаруашылығы болады. Елді мекеннің орналасқан жерінен ғана емес, орындалатын жұмыстың мазмұнынан қорытынды шығару керек.

Қате нұсқаларды ажырату: Өңдеу өнеркәсібі шикізаттан өнім жасайды, сауда өнімді өткізеді, қаржы қызметі ақшалай қатынастарды, тасымал қозғалысты ұйымдастырады. Бұлар ауылда да кездескенімен, берілген өсіру мен бағу әрекеттерінің тікелей саласын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Өнім бастапқыда өсіріліп жатыр ма, әлде дайын өнім өңделіп, сатылып немесе тасымалданып жатыр ма?

Ереже: Ауылдың орнына табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторлар бірге әсер етеді. Топырақ пен су егіншіліктің табиғи негізіне жатады; нарық, жол, білім беру және қаржыландыру оның экономикалық әрі әлеуметтік мүмкіндігін анықтауға көмектеседі.

Қолдану: Сұрақ табиғи жағдайды сұрағандықтан, топырақ құнарлылығы мен су қоры дұрыс жұп болады. Су бар екені ғана жеткіліксіз: оның қолжетімділігі, сапасы және тұрақты пайдалану мүмкіндігі де бағалануы қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар ауылға маңызды, бірақ табиғи компоненттерді емес, адам жасаған инфрақұрылымды, қызметтерді немесе экономикалық қатынастарды сипаттайды. Маңыздылықты фактордың түрімен шатастырмау керек: табиғи емес фактор да шешімге күшті ықпал етуі мүмкін.

Қайта орындауға ишара: Фактор адамның ұйымдастырған қызметі ме, әлде жер мен судың табиғи қасиеті ме — соны ажырат.