Қазақстандағы демографиялық жағдай

Ереже: Демография халықтың саны, құрылымы, ұдайы өзгеруі және осы үдерістердің байланысын зерттейді. Ол статистикалық дерекке сүйенеді, бірақ жай сан жинаумен шектелмейді: өзгерістің себептері мен болашақ ықтимал салдарын да талдайды; болжам дайын кепілдік емес.

Қолдану: Сұрақта халық саны, жас-жыныстық құрылым, туу және өлім бірге аталған. Осы нысандарды тікелей зерттейтін ғылым демография болады, жеке табиғи компонентті зерттейтін сала емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Геоморфология бедерге, климатология климатқа, топонимика атауларға, гидрология суға қатысты. Табиғат жағдайлары халықтың тіршілігіне әсер етсе де, бұл ғылымдарды демографиялық зерттеудің орнына автоматты қоюға болмайды. Зерттеу пәнін негізгі деректер мен қойылған сұрақтар арқылы анықтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Ғылымның атауын зерттелетін негізгі нысанмен сәйкестендір: адамдардың саны мен құрылымы ма, әлде табиғи компонент пе?

Ереже: Халық санағы белгілі есептік уақытқа қатысты тұрғындарды жан-жақты қамтуға бағытталған. Ол халық саны мен құрылымын бағалауға негіз болады, ал санақтар арасындағы өзгеріс тіркеулер және басқа деректермен жаңартылады; толық қамту мақсаты есепте қате мүлде болмайды дегенді білдірмейді.

Қолдану: Шартта барлық тұрғынды бірыңғай сәтке қатысты есептеу берілген. Сондықтан бұл халық санағы, тек бір демографиялық оқиғаны немесе шағын таңдалған топты зерттеу емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Туу мен көші-қон тіркеулері жеке қозғалыстарды көрсетеді. Іріктемелі сауалнама халықтың белгілі бөлігін қамтиды, ал оқушы есебі тек бір топқа қатысты. Олардың пайдалы болуы бүкіл халықтың бірыңғай санақтық сипаттамасын дәл сол түрде беруімен тең емес. Әдістің қамту ауқымын және уақыт негізін салыстыру қажет.

Қайта орындауға ишара: Зерттеу бүкіл тұрғындарға арналған ба, әлде белгілі оқиғалар мен жекелеген топқа ғана ма — соны тексер.

Ереже: Халықтың табиғи қозғалысы туу мен өлімге байланысты. Көші-қон келу мен кетуді қамтиды және санның басқа құрамдасын өзгертеді; жалпы демографиялық өзгерісті бағалау үшін бұл екі қозғалысты бөлек есептеп, кейін бірге қарастыруға болады.

Қолдану: Сұрақ табиғи өзгерісті нақты сұрайды. Сондықтан туу мен өлім дұрыс жұп болады, аумаққа көшіп келу мен одан кету табиғи құрамдасқа жатпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Экспорт пен импорт тауарға қатысты. Қала–ауыл қозғалысы көші-қон бағытын, санаққа қатысу дерек жинау сапасын сипаттайды. Халық санына әсер етуі мүмкін кез келген құбылысты табиғи өзгеріс деп атау дұрыс емес. Есепке қандай оқиғалар енгізілетінін алдымен анықтау кейінгі формуланы дұрыс таңдауға көмектеседі.

Қайта орындауға ишара: Оқиға жаңа адамның дүниеге келуі не өмірден өтуі ме, әлде оның мекенін ауыстыруы ма — соны ажырат.

Ереже: Абсолюттік табиғи өсім бір кезеңдегі туғандар санынан қайтыс болғандар санын шегеру арқылы табылады. Нәтиже адаммен өлшенеді және теріс болуы да мүмкін; бұл көші-қонды қамтымайтындықтан халықтың жалпы өзгерісіне әрдайым тең емес.

Қолдану: Берілген белгілеуде туғандар B, өлім D болғандықтан дұрыс өрнек B − D болады. Таңбаның мағынасы туу мен өлім арақатынасын көрсетеді, ал есепте екі санның аумағы мен кезеңі бірдей болуы қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Қосынды оқиғалардың жалпы көлемін береді, кері айырма табиғи өзгерістің таңбасын ауыстырады. Бөлу қатынас береді, бірақ сұралған адам санындағы өсімді шығармайды. Формуланы атау бойынша жаттаумен шектелмей, алымдағы немесе азайтылатын әр санның нені білдіретінін тексеру керек.

Қайта орындауға ишара: Халықты көбейтетін оқиғадан азайтатын оқиғаны шегер; өлшем бірлігінің адам болып қалуын тексер.

Ереже: Өлім саны туу санынан артық болса табиғи өзгеріс теріс болады, яғни табиғи кему байқалады. Жалпы халық санына көші-қон да әсер ететіндіктен, тек осы дерек барлық халықтың азайғанын міндетті дәлелдемейді; табиғи кему мен жалпы депопуляцияны ажырату керек.

Қолдану: Шартта тек туу мен өлімнің арақатынасы белгілі. Сондықтан сенімді қорытынды табиғи кему туралы болады, ал жалпы өзгеріс үшін келгендер мен кеткендер дерегі қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Көші-қон сальдосының таңбасы берілмеген және келушілердің болмағаны айтылмаған. Оң табиғи өсім шартқа тікелей қарсы. Көші-қонның оң айырмасы табиғи кемуді өтеуі мүмкін, сондықтан жалпы сан жөнінде қосымша дерексіз шешім жасамау қажет; әр құрамдасты өз мәліметімен есептеу керек.

Қайта орындауға ишара: Қолда бар дерек табиғи қозғалысты ғана ма, әлде барлық қозғалысты ма қамтиды — соны анықта.