Қазақстанның табиғат кешендерінің әр алуандығы

Ереже: Табиғи аумақтық кешен жеке компоненттердің жай тізімі емес: олардың орналасуы мен өзара ықпалы бір жүйе ретінде қарастырылады. Оның сипатын аумақтың қалыптасу тарихы мен қазіргі табиғи жағдайлары анықтайды.

Қолдану: Шартта тек ауа райы немесе өсімдік емес, бедерден тірі ағзаларға дейінгі компоненттердің байланысы берілген. Сондықтан барлық аталған бөлікті біріктіретін аумақтық ұғымды таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар табиғаттың маңызды жақтарын сипаттайды, бірақ бірі климатқа, бірі су жиналатын аумаққа, бірі жыныстарға, бірі өсімдіктерге басымдық береді. Бір компоненттің атауы толық кешеннің анықтамасын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Қай ұғым шарттағы барлық табиғи компонентті олардың байланысымен бірге қамтитынын тексер.

Ереже: География салалары зерттеу нысаны бойынша ажыратылады. Бір бағыт табиғат компоненттерінің тұтас аумақтық жүйесін зерттесе, басқа бағыттар климат, су, бедер немесе тірі ағзалардың таралуына назар аударады.

Қолдану: Сұрақ бірнеше компоненттің бірлескен құрылымы мен өзгеруін қамтиды. Демек, жеке суды немесе климатты зерттейтін саладан гөрі кешенді нысанды зерттейтін бағыт сәйкес келеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған ғылымдар осы кешенді зерттеуге дерек береді және өзара тығыз байланысады. Бірақ қосымша дерек беретін саланы тұтас аумақтық жүйені арнайы зерттейтін саламен теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Алдымен зерттеу нысаны жеке компонент пе, әлде олардың біріккен жүйесі ме — соны анықта.

Ереже: Ғылыми бағыттың қалыптасуына бірнеше зерттеуші қатысады. Ғалымды тану үшін оның нақты теориялық үлесін ажырату қажет; бір анықтаманы ғылым тарихындағы барлық еңбектің жалғыз бастауы деп қабылдауға болмайды.

Қолдану: Берг ландшафттың табиғи компоненттерін біртұтас, өзара байланысқан аумақтық кешен ретінде қарастырған. Шарттағы тұтастық қағидасы оның ландшафттану еңбектеріне сәйкес келеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Докучаев топырақ пен табиғи зоналылықты, Воейков пен Кёппен климатты, Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын зерттеген. Олардың маңызын жоққа шығармай, сұралған нақты үлесті ажыратамыз.

Қайта орындауға ишара: Әр ғалымның есімін оның басты зерттеу бағытымен сәйкестендіріп көр.

Ереже: Азоналық айырмашылықтар аумақтың геологиялық құрылысы, жыныстары мен бедерінің ерекшеліктерімен байланысты. Олар ендік заңдылықтарымен өзара әрекеттеседі, бірақ табиғи кешендердің таралуын тек солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгерумен түсіндіруге келмейді.

Қолдану: Шарт геологиялық негізге назар аударады. Сондықтан жыныстардың орналасуы мен жер беті пішіндерін біріктіретін жұпты таңдаймыз; бір ендікте жазық пен тау кешендері осы себептен ерекшеленуі мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: Басқа жұптар көбіне күннен келетін энергия мен ендікке байланысты жылулық айырмашылықтарды сипаттайды. Бедерге климаттың әсер етуі оның геологиялық негіз ретіндегі азоналық рөлін жоймайды.

Қайта орындауға ишара: Қай жұп бір ендіктегі тау мен жазықтың айырмасын түсіндіруге көбірек көмектесетінін ойла.

Ереже: Табиғат зоналарының қалыптасуында жылу мен ылғал арақатынасы негізгі орын алады. Бұл жағдайлар климат арқылы сипатталады; геологиялық құрылым оларды жергілікті деңгейде өзгертіп, табиғи кешеннің қосымша ерекшеліктерін қалыптастырады.

Қолдану: Сұрақ жазықтағы ендік бағыттағы өзгерісті сұрайды. Жылу мен ылғал режимін біріктіретін нұсқа осы заңдылыққа тікелей сәйкес келеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар геологиялық негізді сипаттайды. Олар топыраққа, бедерге және су қозғалысына әсер етеді, бірақ климаттық зоналылықтың негізгі тікелей көрсеткіші болмайды. Барлық факторды бір санатқа жатқызу олардың әртүрлі рөлін жасырады.

Қайта орындауға ишара: Ендік өзгергенде жылу мен жауын-шашын жағдайын сипаттайтын компонентті ізде.