Қазақстан климатының уақыт бойынша өзгеруі

Ереже: Қазіргі аспаптық бақылаулар өткеннің барлық кезеңін қамтымайды. Бұрынғы климатты табиғи мұрағаттардағы жанама көрсеткіштер арқылы зерттейді. Ағаш өсімі, мұздағы изотоптар және шөгіндідегі организм қалдықтары белгілі жағдайлармен салыстырылып түсіндіріледі.

Қолдану: Шарттағы нысандар тарихи климаттың дәлелдерін жинауға арналған. Сондықтан жерасты суын, кен таралуын немесе атауларды зерттейтін ғылым емес, өткен климатқа маманданған саланы таңдаймыз. Әр жанама көрсеткіш бірнеше факторға тәуелді болғандықтан, қорытынды бірнеше тәуелсіз дерекпен тексеріледі.

Қате нұсқаларды ажырату: Гидрогеология жерасты суына, металлогения кендердің заңдылығына, топонимика атауларға, орография жер бедерінің сипаттамасына қатысты. Олардың деректері қосымша көмектесуі мүмкін, бірақ сұралған зерттеу бағытының дәл атауы басқа.

Қайта орындауға ишара: Ғылым атауынан зерттелетін уақыт пен негізгі табиғи құбылысты ажырат.

Ереже: Табиғи мұрағаттар бұрынғы ортаның іздерін сақтай алады. Тозаң белгілі өсімдік қауымдастықтарын, шөгінділер мен организмдер көл жағдайын сипаттауға көмектеседі. Олардың жасын және сақталу ерекшелігін анықтау климаттық түсіндірудің міндетті бөлігі.

Қолдану: Сұрақ ежелгі кезеңге қатысты болғандықтан, сол уақыттан қалған дерек қажет. Қазіргі бір сәттің өлшемдері ежелгі ылғалдылықтың тікелей жанама мұрағатын алмастырмайды. Бір тозаң түйірінен дәл жауын мөлшерін айтуға болмайды; көрсеткіштер жиынтығы мен салыстырмалы әдістер пайдаланылады.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар метеорологиялық тұрғыдан пайдалы, бірақ олардың уақыттық қамтуы сұралған ежелгі кезеңге сәйкес емес. Деректің нақты өлшенген болуы оның кез келген тарихи сұраққа жарамды екенін білдірмейді. Уақыт пен нысан сәйкестігін тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Қай дерек зерттелетін кезеңнің өзінде қалыптасып, кейін сақталған?

Ереже: Климатта әр уақыт ауқымындағы тербелістер мен ұзақ үрдістер қатар болуы мүмкін. Қайталану байқалуы олардың бәрі мінсіз мерзімді сағат сияқты жүреді дегенді білдірмейді. Механизм, дерек ұзақтығы және белгісіздік бөлек тексеріледі.

Қолдану: Шарт бірнеше алмасуды көрсетеді, бірақ олардың аралығы немесе себептері нақты берілмеген. Сондықтан байқаудан артық тұжырым жасамаймыз. Тербелістерді сипаттауға болады, ал келесі өзгерістің дәл күнін немесе жалғыз себебін сол мәліметтен шығару мүмкін емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Бір күндік ауа райы ұзақ климаттық ырғақпен бірдей емес. Табиғи өзгерістердің болуы антропогендік ықпалды жоққа шығармайды. Міндетті бір жиілік не дәл болжау туралы жауаптар дерекке қарағанда тым кең қорытынды жасайды.

Қайта орындауға ишара: Бақылауда тікелей көрсетілген нәрсе мен қосымша дәлел талап ететін болжамды бөліп қарастыр.

Ереже: Құрлық пен мұхиттың орналасуы жылу мен ылғал тасымалына әсер етеді. Таулар ауаға кедергі жасап, жауын таралуын және кейбір геохимиялық үдерістерді өзгерте алады. Тектоникалық өзгерістер ұзақ уақыт ауқымында климат қалыптастырушы жағдайларды қайта ұйымдастырады.

Қолдану: Сұрақ ұзақ геологиялық өзгерістің физикалық механизмін сұрайды. Қозғалыс құрлық пен мұхит жолдарын және бедерді өзгерткенде айналымның өзгеруі мүмкін. Нәтиже міндетті бір бағытта ғана болмайды; нақты аймақ пен кезеңнің басқа жағдайлары да ескеріледі.

Қате нұсқаларды ажырату: Құрлық пен тау өзгергенде мұхит жолдары мен ауа қозғалысы өзгеріссіз қалады деу негізсіз. Барлық ендіктің сәулеленуі теңеспейді. Әсерді тек бір тәулікпен шектеу геологиялық уақыт ауқымын елемейді. Жарық жылдамдығын тектоникалық бедер анықтамайды.

Қайта орындауға ишара: Құрлық пен тау ауа және су қозғалысының қай жолдарына ықпал ететінін ойла.

Ереже: Төрттік кезеңде мұз жамылғыларының кеңеюі мен шегінуіне байланысты ұзақ климаттық өзгерістер болған. Орбиталық жағдайлардың өзгеруі күн энергиясының маусым және ендік бойынша таралуына ықпал етеді, ал басқа кері байланыстар әсерді күшейтуі не әлсіретуі мүмкін.

Қолдану: Шарт геологиялық кезеңдегі ірі климаттық өзгерісті сұрайды. Сондықтан тәуліктік немесе бір жылдық қайталануды емес, ұзақ мұздық пен мұзаралық алмасуды таңдаймыз. Барлық аралық бірдей ұзақтықта болды немесе өзгерісті жалғыз фактор түсіндіреді деген тұжырым жасалмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Күн мен түн, маусымдар, бриз және фронт нақты табиғи құбылыстар болғанымен, олардың уақыт ауқымы сұрақтағы ұзақ тарихқа сәйкес емес. Бірдей алмасу сөзі әртүрлі ұзақтықтағы үдерістерді теңестірмейді.

Қайта орындауға ишара: Әр нұсқаның шамамен қандай уақыт аралығында жүретінін салыстыр.