Қазақстанның минералды ресурстарына баға беру және игеру мәселелері

Ереже: Экономиканы ресурспен қамтамасыз етуде табиғи қор, оны өндіретін кәсіпорын және дайын өнім бөлек ұғымдар. Минералдық шикізаттың барланған қорлары салалардың ұзақ мерзімді даму мүмкіндігін бағалауға негіз болады.

Қолдану: Сұрақта бірнеше пайдалы қазбаның зерттелген қорлары тұтас қарастырылған. Сондықтан тек зауыт ғимараты, еңбек күші немесе қойма емес, табиғи минералдық қорларға қатысты жалпы ұғым таңдалады. Барланған қордың бәрі бірдей дереу өндіруге тиімді болуы міндетті емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Еңбек ресурсы адамдардың еңбек мүмкіндігін, көлік инфрақұрылымы тасымалды, ғимарат қоры өндірістік нысандарды сипаттайды. Дайын өнім қоймасы табиғи қордың өзі емес. Шикізат базасын осы қорды игеретін кәсіпорындар санымен теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Табиғи қордың жиынтығын оны өндіруге арналған құрылыстардан ажырат.

Ереже: Пайдалы қазбалардың көпшілігі өте ұзақ геологиялық үдерістермен қалыптасады. Оларды өндіру қолжетімді табиғи қорды азайтады, ал сол мөлшердің адам өмірі ішінде қайта түзілуі күтілмейді.

Қолдану: Сұрақтағы уақыт ауқымы маңызды: миллиондаған жылдық табиғи қалыптасуды жылдық шаруашылық жаңарумен теңестірмейміз. Қосымша барлау есепке алынған қорды көбейтуі мүмкін, бірақ ол жаңа минералды сол сәтте табиғатта жасап шығармайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Климаттық ағындар мен биологиялық жаңару басқа ресурс түрлерін сипаттайды. Қайта өңдеу материалды үнемдеуге көмектеседі, алайда кен орнының бастапқы қорын толық қайта жасамайды. Өндірудің өзі табиғи қорды көбейтеді деген пікір кері себептік байланысқа сүйенеді.

Қайта орындауға ишара: Ресурстың есепте анықталуын, қайта пайдаланылуын және табиғатта қайта түзілуін бөлек қарастыр.

Ереже: Бағалау көрсеткіштері абсолюттік және салыстырмалы, табиғи және ақшалай түрде беріледі. Абсолюттік табиғи көрсеткіш белгілі аумақтағы заттың жалпы мөлшерін масса немесе көлем бірлігімен сипаттайды.

Қолдану: Сұрақ екі талапты бірге қояды: ақшалай емес және жалпы мөлшерді көрсететін абсолюттік баға. Сондықтан тоннамен берілген тұтас қор таңдалады. Жан басына көрсеткіште де тонна бар, бірақ ол халық санына қатыстырылған салыстырмалы шама.

Қате нұсқаларды ажырату: Пайыз үлесті, тонна/адам қатынасты, жыл мерзімді көрсетеді. Теңгемен берілген баға ақшалай көрсеткіш болады. Өлшемде тонна кездескеннің бәрін автоматты түрде абсолюттік қор деп қабылдау дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Бірлікке ғана емес, шаманың бүкіл қорды ма, әлде қатынасты ма білдіретініне қара.

Ереже: Бірдей бірлікпен өлшенген өнімнің қарапайым валдық құны оның мөлшерін бірлік бағасына көбейту арқылы табылады. Бұл үлгі өндіріс шығыны, салық, уақыт және игеру мүмкіндігі туралы толық экономикалық бағалау емес.

Қолдану: Шартта Q тонна және P теңге/тонна берілген. Көбейтуде тонна қысқарып, теңге қалады: т × теңге/т = теңге. Осы өлшемдік тексеру өрнектің сұралған құнды беретінін көрсетеді. Нәтижені таза пайда деп атауға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Бөлу басқа өлшемдегі қатынастар береді. Қосу мен азайту әртүрлі өлшемдегі шамалар үшін мағыналы жалпы құн шығармайды. Табиғи қордың бәрі міндетті түрде осы бағамен сатылатыны немесе түгел өндірілетіні берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Нәтижеде тек ақша бірлігі қалатын арифметикалық әрекетті таңда.

Ереже: Ресурспен қамтамасыз етілудің қарапайым мерзімі бар қорды жыл сайын алынатын мөлшерге бөлу арқылы есептеледі. Бұл ағымдағы қарқын сақталады деген шартқа тәуелді көрсеткіш, нақты болашақтың кепілді болжамы емес.

Қолдану: Q жалпы қорды, D бір жылда өндірілетін мөлшерді білдіреді. Бөлгенде т ÷ (т/жыл) = жыл шығады. Сондықтан алынған сан үлгі жағдайында қордың қанша уақытқа жететінін көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Кері бөлуде жылға кері шама пайда болады. Көбейту мерзім өлшемін бермейді, ал әртүрлі өлшемдерді қосу не азайту дұрыс емес. Жаңа барлау, өндіру қарқыны, баға және технология өзгерсе, есеп қайта қаралады.

Қайта орындауға ишара: Өлшем бірліктерін қысқартып, нәтижесінде уақыт қалатынын тексер.