Қазақстанның қатпарлы аймағындағы таулар. Қазақ оронимдері

Ереже: Таулардың ел аумағында орналасуы тектоникалық құрылымдардың таралуымен байланысты. Қазақстанның батысы мен солтүстігінде кең жазықтар басым болса, шеткі шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында биік тау жүйелері көбірек таралған.

Қолдану: Сұрақта бір ғана шың емес, үш ірі жүйенің жалпы орналасуы берілген. Алтайдың шығыста, Жетісу Алатауы мен Тянь-Шаньның оңтүстік-шығыс шетте орналасуын бірге қарастыру қажет. Аралықта тауаралық ойыстардың болуы жалпы заңдылықты өзгертпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Батыс және солтүстік-батыс бағыттары көбіне платформалық жазықтарға сәйкес келеді. Орталықта Сарыарқа болғанымен, аталған биік жүйелердің негізгі орны сол емес. Таудың бар болуын биік жүйелердің басым таралуымен шатастырма.

Қайта орындауға ишара: Үш тау жүйесінің әрқайсысын ел шекарасының қай шетінен іздеу керегін ойла.

Ереже: Бір елдің ең биік нүктесін анықтағанда сол елге қатысы бар шыңдардың абсолюттік биіктіктері салыстырылады. Шекарадағы шың да бірнеше елдің тау географиясында қарастырылуы мүмкін.

Қолдану: Сұрақ Қазақстанның ең биік нүктесін сұрайды. Оңтүстік-шығыстағы Орталық Тянь-Шань шыңы осы орынға сәйкес келеді. Оны бүкіл Тянь-Шаньның ең биік шыңы деген басқа сұрақпен шатастырмау керек: тау жүйесі Қазақстан шекарасынан тыс жалғасады.

Қате нұсқаларды ажырату: Талғар Іле Алатауына, Мұзтау Алтайға, Бесбақан Жетісу Алатауына, Ақсоран Сарыарқаға қатысты биік нүктелер. Олар өз аймағында маңызды болғанымен, Қазақстан бойынша бірдей ең жоғары белгіге ие емес.

Қайта орындауға ишара: Елдің ең биік нүктесі мен жеке тау жүйесінің ең биік нүктесін ажырат.

Ереже: Биіктік көрсеткіштерін салыстырғанда ненің өлшенгенін нақтылау қажет. Қар-мұз беті мен оның астындағы жартас төбесі әртүрлі белгілер беруі мүмкін; өлшеу жағдайы көрсетілмесе, сандарды тікелей салыстыру жаңылыстырады.

Қолдану: Бұл оқу есебінде жоғарғы бет жартастан 15 м жоғары деп берілген. Сондықтан төменгі белгіні табу үшін 7010 санынан 15-ті азайтамыз: 7010 − 15 = 6995 м. Есептегі айырма нақты берілген шарт ретінде қолданылады.

Қате нұсқаларды ажырату: 7010 м жоғарғы беттің өзі. 7025 м айырманы қате қосқанда шығады, 6980 м екі рет азайтуға сәйкес. 7005 м берілген айырмадан алынбайды. Нәтижені мұз қалыңдығы барлық жерде өзгермейді деген тұжырымға айналдырма.

Қайта орындауға ишара: Төмен орналасқан төбенің белгісін табу үшін жоғарғы белгіден аралықты азайт.

Ереже: Шың мен жотаны сәйкестендіру орографиялық білімнің негізгі бөлігі. Бір шыңның биіктігін білу оның қай тау жүйесінің құрамында екенін автоматты түрде білдірмейді; орналасуын да есте сақтау қажет.

Қолдану: Талғар Алматы маңындағы Солтүстік Тянь-Шаньның ірі жотасымен байланысты. Сондықтан оны елдің батысындағы немесе шығысындағы басқа жоталарға орналастыруға болмайды. Сұрақ биіктіктің әр деректегі сандық нұсқаларын емес, географиялық қатысын сұрап тұр.

Қате нұсқаларды ажырату: Қаратау батыс Тянь-Шань жағында, Мұғалжар батыс Қазақстанда, Тарбағатай мен Қалба шығыста орналасқан. Барлығы тау атаулары болғанымен, Талғарға бірдей қатысы жоқ. Қалаға жақындықты жота атауының орнына жауап ету де жеткіліксіз.

Қайта орындауға ишара: Алматының оңтүстігіндегі биік тау жотасын еске түсір.

Ереже: Әр тау жүйесінің ең биік нүктесі сол жүйенің ішіндегі шыңдарды салыстыру арқылы анықталады. Қазақстандағы бірнеше тау жүйесі шекаралық болғандықтан, олардың табиғи жалғасы әкімшілік шекарадан тыс та созылады.

Қолдану: Сұрақ Жетісу Алатауына қатысты ең жоғары шыңды сұрайды. Бұл тау жүйесін Тянь-Шаньнан Іле ойысы, солтүстіктегі өзге таулардан Балқаш–Алакөл ойысы ажыратады. Географиялық орнын білу шыңды дұрыс сәйкестендіруге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Талғар Іле Алатауына, Мұзтау Алтайға, Тастау Тарбағатайға, Ақсоран Сарыарқаға қатысты. Белгілі шың атауын тану жеткіліксіз, оның нақты тау жүйесін тексеру керек. Ең биік деген белгі бүкіл елге емес, сұрақтағы жүйеге қатысты.

Қайта орындауға ишара: Балқаш–Алакөл мен Іле ойыстары арасындағы тау жүйесінің биік нүктесін таңда.