Қазақстан аумағының тектоникалық құрылымы

Ереже: Литосфералық плиталардың шекаралары қозғалыс бағытына қарай ажырайтын, жақындайтын және жанай ығысатын болып бөлінеді. Мұхит түбінің ұлғаюы ажырайтын шекарада жаңа қыртыс түзілуімен байланысты.

Қолдану: Берілген жағдайда екі плита бір-бірінен алыстап жатыр және аралықта магма суып, жаңа мұхиттық материал қалыптастырады. Екі белгіні бірге қарастырғанда үдерістің атауы анықталады. Жай ғана құрлықтағы жарықтың болуын осы құбылыспен толық теңестіруге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Субдукцияда плита төмен батады, коллизияда материктік бөліктер соқтығысады. Трансформалық қозғалыста плиталар негізінен жанай ығысады. Обдукция мұхиттық жыныстардың құрлықтық шетке бастырылуымен байланысты.

Қайта орындауға ишара: Жаңа мұхиттық қыртыс түзілуі мен плиталардың алыстауы қатар кездесетін үдерісті таңда.

Ереже: Плиталар жақындасқанда олардың өзара әрекеті қыртысының түріне және физикалық қасиеттеріне тәуелді. Тығыз мұхиттық литосфера басқа плитаның астына түсіп, тереңге қарай жылжуы мүмкін.

Қолдану: Шартта жай ғана екі плитаның түйісуі емес, біреуінің төмен батып кетуі нақты көрсетілген. Мұндай аймақтар тереңсулы науалармен, жер сілкінулермен және жиі жанартаулық доғалармен байланысты, бірақ әр белгі барлық жерде бірдей көріне бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Спредингте қыртыс жаңадан түзіледі. Материктік коллизия негізінен сығылу мен қалыңдауға әкеледі. Трансформалық шекарада жанай ығысу басым. Обдукцияда мұхиттық кешен төмен емес, құрлық шетінің үстіне бастырылады.

Қайта орындауға ишара: Плитаның қозғалысы жоғарыға, жанға немесе тереңге бағытталғанын ажырат.

Ереже: Материктік қыртыс мұхиттық қыртысқа қарағанда жеңілірек болғандықтан, материктер түйіскенде ірі сығылу және қыртыстың қалыңдауы байқалады. Мұндай ұзақ үдеріс биік тау жүйелерінің қалыптасуына қатысады.

Қолдану: Сұрақта екі материктік бөліктің соқтығысуы арнайы берілген. Сондықтан плиталардың алыстауын немесе мұхиттық плитаның астына батуын емес, материктердің түйісуіне сәйкес терминді таңдау керек. Гималай осындай әрекетті түсіндіретін белгілі мысал.

Қате нұсқаларды ажырату: Спрединг ажырауға, трансформалық ығысу жанай қозғалысқа қатысты. Субдукция мен обдукция мұхиттық литосфераның басқа қатынасын сипаттайды. Таудың көтерілуін тек бір сәттік соққы ретінде елестету қате.

Қайта орындауға ишара: Екі жеңілірек материктік бөліктің ұзақ уақыт бойы сығылуын сипаттайтын атауды ізде.

Ереже: Ірі қатпарлы белдеулер бірнеше тау жүйелері мен ежелгі құрылымдарды біріктіреді. Оларды анықтауда қазіргі таулардың биіктігі ғана емес, аймақтың ұзақ тектоникалық тарихы және көршілес құрылымдармен байланысы ескеріледі.

Қолдану: Сұрақ Қазақстан аумағындағы палеозойлық құрылымдардың кең таралған белдеуін сұрайды. Бұл Оралдан Орталық Азия арқылы шығысқа созылатын үлкен тектоникалық аймақпен байланысты. Оның ішінде қазіргі жер бедері тек биік таулардан ғана тұрмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Анд пен Кордильера Америкада орналасқан. Шығыс Африка белдеуі ажырау жағдайымен байланысты. Альпі–Гималай қозғалыстары Қазақстандағы кейінгі көтерілуге әсер еткенімен, барлық ежелгі негізді сол белдеуге жатқызу дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Географиялық орны мен палеозойлық қалыптасу тарихын қатар ескер.

Ереже: Қазақстанияның қалыптасуы бір күнде пайда болған қазіргі мемлекеттік аумақтың тарихы емес. Бұл ежелгі микроконтиненттер мен аралдық доғалардың ұзақ уақыт бойы бірігуіне қатысты геологиялық ұғым.

Қолдану: Сұрақ ерте палеозойдағы бірігу кезеңін көрсетеді. Сондықтан ордовик пен силур маңындағы тектоникалық оқиғалармен байланысты қатпарлануды таңдау керек. Зерттеулерде жеке блоктардың қосылу уақыты мен палеогеографиялық үлгілері нақтыланып отырады.

Қате нұсқаларды ажырату: Байкалдық оқиғалар ертерек, герциндік оқиғалар негізінен палеозойдың кейінгі бөлігіне қатысты. Мезозойлық және альпілік кезеңдер одан кейін келеді. Қазақстанияны қазіргі Қазақстанның шекарасы өзгермеген көшірмесі деп қабылдама.

Қайта орындауға ишара: Ерте палеозойдағы тау түзілуін кейінгі палеозой мен кайнозой қозғалыстарынан ажырат.