Қазақтың дәстүрлі қару-жарағы

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Шарт әр терминнің қызметін жеке анықтайды. Ұстау қызметі сапқа берілген; кесу және тіреу басқа бөліктерге қатысты. Дұрыс жауап анықтамалардың шекарасын сақтайды. Бұл тілдік жіктеу нақты бұйымды жасау немесе қолдану нұсқаулығы емес; атауды сипаттамамен сәйкестендіреді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Жүз, сап, балдақ — бір бөліктің бірдей атаулары.» — Үш бөлек қызмет бір нысанға теңестірілген; жіктеу жоғалған.

C) «Сап — тек кесетін қырдың атауы.» — Саптың ұстау қызметі жүздің қызметімен алмастырылған.

D) «Жүз — қолмен ұстауға арналған бөлік.» — Кесетін қырдың қызметі ұстаумен ауыстырылған; терминдік шекара бұзылған.

E) «Балдақ — кесетін қырдың толық атауы.» — Тіреу бөлігі кесу қырына өзгерген; берілген анықтама сақталмаған.

Қайта орындауға ишара: Анықтамада ұстау қызметі қай атауға берілген?

Ереже: Ғылыми баяндауда ұғымдар анық беріліп, терминдер бірізді қолданылады және ой логикалық байланыспен дамиды. Тұжырымның қандай дерекке негізделгені көрсетіледі. Мәтіннің ғылыми сипатын тек ұзындығы немесе күрделі сөздерінің саны емес, дәлдігі мен түсіндіру мақсаты айқындайды.

Қолдану: Қызметіне қарай дегені заттың не үшін қолданылатынын өлшем етеді. Дұрыс жіктеу осы белгіге сүйенеді; түс, иесінің жасы немесе атау ұзындығы басқа өлшем болар еді. Бір затта бірнеше қызмет болса, оны сипаттамамен нақтылау қажет. Алдын ала барлық бұйымды бір топқа салу берілген жүйені сақтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Барлық затты аталған бірінші топқа сипаттамасын оқымай қосу.» — Үш қызметтің айырмасы тексерілмеген; жіктеу бір топқа тарылған.

B) «Заттарды тек жасалған материалына қарай бөлу.» — Материал қызметтік жіктеудің орнына қойылған; берілген өлшем басқа.

D) «Заттардың табылған жылын негізгі қызмет деп атау.» — Мерзім қызметпен теңестірілген; категория шекарасы бұзылған.

E) «Заттарды сақталған музейіне қарай бөлу.» — Сақтау орны қолданылу қызметін көрсетпейді; өлшем ауысқан.

Қайта орындауға ишара: Жіктеудің негізі материал ма, қызмет пе?

Ереже: Сөздің мазмұны, құрылымы мен тілдік құралдары адресатқа және қарым-қатынас мақсатына сай таңдалады. Бір деректі ғылыми түсіндіру, ресми хабарлау немесе көркем бейнелеу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Стильді анықтағанда тақырыппен бірге мәтіннің қызметін де ескереміз.

Қолдану: Бірінші сөйлем атаудың нақты қызметін түсіндіретін анықтама. Екінші сөйлем үміттің оянуын суреттеп, затты адамның сезімімен байланыстырады. Олар бір тақырыпқа жақын болғанымен, тілдік мақсаты әртүрлі. Көркем сөйлем нақты құрылымның барлық бөлігін немесе тарихи датаны өздігінен анықтамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «I сезімді ғана, II толық техникалық құрылымды береді.» — Қызметтер керісінше анықталған; екіншіде бөлшектердің толық сипаттамасы жоқ.

C) «I барлық тарихи садақ бірдей материалдан жасалғанын айтады.» — Бау қызметінің анықтамасы барлық заттың материалына кеңейген; материал дерегі жоқ.

D) «Екеуі де нақты шайқастың күнін анықтайды.» — Дата берілмеген; анықтама мен бейне уақыт дерегіне ауыстырылған.

E) «II үміттің механикалық бөлшек екенін дәлелдейді.» — Эмоциялық бейне тура заттық анықтамаға өзгерген.

Қайта орындауға ишара: Қай сөйлем ұғымды тікелей анықтайды?

Ереже: Аннотация еңбек туралы қысқа сипаттама береді: тақырыпты, қарастырылған мәселені, мазмұнның ерекшелігін және кімге арналғанын көрсетеді. Тезис негізгі ойды тұжырым түрінде жеткізеді. Аннотация барлық мазмұнды сөзбе-сөз қайталамайды және жоқ нәтиже қоспайды. Пішінді таңдағанда мәтіннің мақсаты мен жанрлық талабын бірге ескеру қажет.

Қолдану: Шарт тақырыпты, салыстыру нысанын және адресатты береді. Аннотация осы негізгі мәліметтерді қысқа біріктіреді. Ол нақты тарихи нәтижені ойдан қоспайды және мақала толық мәтінін қайталамайды. Бастапқы нысанның орнына басқа тақырып енгізу оқырманға еңбек туралы қате түсінік берер еді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Мақала тек қару сатып алушыларға нарықтық баға ұсынады.» — Адресат пен мақсаты сауда бағытына ауыстырылған; шартқа сәйкес емес.

C) «Мақала барлық әскери оқиғаның нақты датасын толық анықтайды.» — Атаулар мен қызмет салыстыруы тарихи оқиғалардың толық есебіне кеңейген.

D) «Мақаланың әр сөйлемі аннотацияда өзгеріссіз қайталанады.» — Қысқа таныстыру орнына толық көшіру ұсынылған; жанр қызметі жоғалған.

E) «Мақала мектеп оқырмандарына қазіргі киноны ғана таныстырады.» — Тақырып басқа салаға ауысқан; берілген зерттеу нысаны жоғалған.

Қайта орындауға ишара: Тақырып, қызмет және адресат үш мәліметі сақталған ба?

Ереже: Аннотация еңбек туралы қысқа сипаттама береді: тақырыпты, қарастырылған мәселені, мазмұнның ерекшелігін және кімге арналғанын көрсетеді. Тезис негізгі ойды тұжырым түрінде жеткізеді. Аннотация барлық мазмұнды сөзбе-сөз қайталамайды және жоқ нәтиже қоспайды. Пішінді таңдағанда мәтіннің мақсаты мен жанрлық талабын бірге ескеру қажет.

Қолдану: Бірінші сөйлем еңбек не туралы екенін қысқа хабарлайды. Екінші сөйлем жетістік пен кемшілікті атап, бағалаудың негізін көрсетеді. Сондықтан мазмұн таныстыру мен сыни пікірдің қызметі ажырайды. Терминдердің дереккөзі көрсетілмегені мақаланың барлық ойы міндетті жалған дегенге тең емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «II барлық терминнің міндетті қате екенін дәлелдейді.» — Дереккөздің көрінбеуі әр терминнің жалғандығына толық дәлел емес.

B) «Екеуі де мақаланың сөзбе-сөз толық көшірмесі.» — Қысқа сипаттама мен пікір толық мәтін ретінде берілмеген.

C) «I сын бағасы, II тек тақырып атауы.» — Сөйлемдердің қызметі керісінше түсіндірілген; екіншісінде нақты баға бар.

D) «I мақаланың нақты бағасын ақша бірлігімен анықтайды.» — Мазмұн сипаттамасында баға не ақша бірлігі жоқ.

Қайта орындауға ишара: Қай сөйлемде артықшылық пен кемшілік бірге бағаланған?