Өркениет бесігі

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Екі түрлі бұйым қоныстың бірнеше қырын көрсетеді. Қорытынды бір кәсіпке ғана сүйенудің шектеулі екенін айтады. Бұл барлық тұрғын екі кәсіптің бәрін бірдей атқарды дегенге тең емес; дерек заттар тобы туралы. Дұрыс жауап қырларды қатар талдауды сақтап, жеке адамға жаңа қорытынды қоспайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Қоныста тек мал бағу болғаны толық дәлелденді.» — Егінге қатысты белгі ескерілмеген; негізгі ой бір кәсіпке тарылған.

B) «Егінге арналған заттар табылмаған.» — Берілген бірінші белгі терістелген; мәтінге қайшы.

D) «Барлық тұрғын екі кәсіпті бірдей меңгергені анықталды.» — Заттардан әр адамның қабілетіне толық қорытынды жасалған; дерек ауқымы кеңейген.

E) «Екі түрлі табылымды бір-бірімен салыстыруға болмайды.» — Мәтіндегі қатар талдау қажеттігі керісінше тыйымға айналған.

Қайта орындауға ишара: Екі түрлі табылым соңғы тұжырымға қалай негіз болады?

Ереже: Сөзді таңдау кезінде оның мағынасы, тіркесімділігі және сөйлеу мақсаты бірге ескеріледі. Синонимдер жақын мағыналы болғанымен, кез келген контексте бірін-бірі толық алмастырмайды. Терминнің дәлдігі мен көркем сөздің эмоциялық әсері әртүрлі міндет атқарады. Сөз ауыстыруда сөйлемнің негізгі мазмұны мен стильдік мақсаты сақталуы керек.

Қолдану: Бұл сөздер адамдардың мұраты, мүддесі немесе ниеті жақын екенін білдіреді. Контекст ортақ мақсат туралы болғандықтан, қатар сол мағыналық өзекті сақтайды. Жас, туыстық немесе сыртқы көлемге қатысты сөздер адамдарды сипаттай алады, бірақ мақсаттың бірлігін дәл бермейді. Синонимді бір тақырыпта кездесуіне емес, мағынасына қарап таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Туыс, ағайын, бауыр.» — Туыстық қатынас мақсат пен ниеттің міндетті бірдейлігін көрсетпейді.

B) «Жас, ересек, қарт.» — Бұлар жас кезеңдерін ажыратады; ортақ мақсатты білдіретін синонимдер емес.

C) «Қарсылас, кереғар, келіспейтін.» — Қарсылық мағынасы ортақ мақсатқа қарсы; синонимдік өзек сақталмаған.

E) «Үлкен, көлемді, ірі.» — Өлшем ұқсастығы бар, бірақ адамдардың ортақ ниетін білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Қай қатар ортақ мақсат пен ниет мағынасын сақтайды?

Ереже: Сөзді таңдау кезінде оның мағынасы, тіркесімділігі және сөйлеу мақсаты бірге ескеріледі. Синонимдер жақын мағыналы болғанымен, кез келген контексте бірін-бірі толық алмастырмайды. Терминнің дәлдігі мен көркем сөздің эмоциялық әсері әртүрлі міндет атқарады. Сөз ауыстыруда сөйлемнің негізгі мазмұны мен стильдік мақсаты сақталуы керек.

Қолдану: Дәлелге сай деген түсіндіру жөн сөзінің осы контексттегі бағалау мағынасын ашады. Орынды және дұрыс сол сәйкестік мағынасын сақтайды. Жөн сөзінің басқа контексттерде жол, бағыт сияқты мағыналары болуы мүмкін, бірақ осы сөйлемде пікірдің негізділігі бағаланған. Бір сөздің барлық мағынасын араластыру дәлдікті бұзады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Қатты, ауыр.» — Физикалық қасиет пікірдің негізділігін білдірмейді; мағына саласы ауысқан.

C) «Жол, бағыт.» — Бұл басқа контекстке тән мағына; осы сөйлем пікірдің орындылығын бағалайды.

D) «Жаңа, кейінгі.» — Уақыттық белгі орындылықтың синонимі емес; контекстке сәйкес келмейді.

E) «Саны аз, шағын.» — Көлем немесе сан белгісі пікірдің дәлелге сайлығын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Жөн сөзі бұл жерде бағытты ма, пікірдің сәйкестігін бе білдіреді?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Бесік нәрестеге арналған зат болғанымен, сөйлем оны өркениеттің қалыптасу орнына ауыстырып тұр. Алдыңғы тоғысу белгісі өңірдің мәдени орта ретіндегі маңызын ашады. Бейне нақты балалар төсегінің санын немесе барлық өркениеттің жалғыз бастауын дәлелдемейді. Тұжырымды берілген контексттің ауқымымен түсіндіреміз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Барлық әлемдік өркениет тек осы жерде туғанын дәлелдейді.» — Бірнеше дәстүрдің дамуы жалғыз әлемдік бастауға кеңейген; мұндай кепілдік жоқ.

C) «Өңірдің тек географиялық биіктігін анықтайды.» — Мәдени бейне физикалық өлшемге өзгерген; биіктік туралы дерек жоқ.

D) «Өңірде мәдени дәстүр мүлде болмағанын білдіреді.» — Қалыптасу мен тоғысу мағынасы толық терістеуге айналған.

E) «Өңірдегі нақты бесіктердің санын көрсетеді.» — Ауыспалы атау тұрмыстық заттың сандық есебіне өзгерген; сан берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Бесік қандай қалыптасу ортасының бейнесі болып тұр?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Табылды сөзі нысанның болғанын тіркейді, болуы мүмкін оның қызметі туралы жорамал береді. Екеуі бір дәлдік деңгейінде емес. Жорамалды зерттеу арқылы тексеруге болады, бірақ оның айтылуы қызметтің толық анықталғанын білдірмейді. Дұрыс жауап заттың материалы мен ықтимал қолданылуын шатастырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Арба табылғаны сөзсіз, темір екені тек болжам.» — Тіркелген материал мен болжанған қызметтің мәртебесі ауыстырылған.

B) «Темір материалы арбаның жасалған жылын толық анықтайды.» — Материалдан нақты мерзімге қосымша қорытынды жасалған; дата жоқ.

C) «Болжам айтылғандықтан, бөлшек тек арбаға міндетті тиесілі.» — Мүмкіндік дәлелденген бірмәнді қызметке күшейген.

E) «Темір бөлшек мүлде табылмаған.» — Тіркелген факт жоққа шығарылған; жорамалдың болуы табылымды жоймайды.

Қайта орындауға ишара: Қай бөлік мүмкін сөзімен шектелген?