Ғажайып мұра

Ереже: Сөз дәлдігі ұғымның мағынасы мен контекстегі қатынасын анық сақтауды талап етеді. Заттың материалы, жасалу тәсілі, қолданылу орны және уақыты — әртүрлі белгілер. Сипаттамада оларды бір-бірімен алмастырмаймыз. Дерек жоқ болса, жорамалға белгі қоямыз; ықтимал түсіндіруді дәлелденген факт ретінде беруге болмайды.

Қолдану: Карточка әр белгіні жеке атаумен береді. Күміс материал жолында, бедерлеу жасалу тәсілінде, қорым табылған орында тұр. Осы айырмашылық сипаттаманың дәлдігін сақтайды. Табылған орын зат сол жерде міндетті жасалғанын өздігінен дәлелдемейді; жасау орны үшін қосымша дерек қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «А қорымы — зат жасалған материал.» — Қорым заттың табылған орны ретінде берілген; материалдық белгі емес.

B) «Бедерлеу — зат жасалған материал.» — Бедерлеу материал емес, бетке өрнек түсірудің тәсілі; карточкадағы қызметі өзгерген.

C) «Қапсырма — зат жасалған материал.» — Бұл заттың атауы; оны жасаған материал күміс деп жеке көрсетілген.

D) «Күміс — заттың міндетті жасалған қаласы.» — Материал қалаға ауыстырылған; жасау орны туралы дерек жоқ.

Қайта орындауға ишара: Сұралған белгі қай жолдың атауына сәйкес келеді?

Ереже: Негізгі ой мәтіндегі деректердің ортақ мәнін жинақтап, автордың не айтқысы келгенін білдіреді. Тақырып «не туралы?» деген сұраққа жауап берсе, негізгі ой сол тақырып жөніндегі тұжырымды жеткізеді. Жекелеген мысал бүкіл мәтіннің қорытындысын алмастырмайды.

Қолдану: Сурет пен орын тіркеу — құжаттау әрекеттерінің мысалы. Соңғы сөйлем осы әрекеттердің ортақ маңызын түсіндіреді: заттың өзі және оның контексті қатар сақталады. Дұрыс ой тек сурет түсіруге тарылмайды. Үзінді құжаттау арқылы заттың барлық құпиясы бірден шешілді деп те айтпайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Құжаттау кейінгі зерттеуді толық тоқтатуға арналған.» — Кейінгі талдаумен салыстыру мақсаты керісінше тоқтатуға өзгерген.

C) «Сурет түсірілсе, заттың жасалған жылы толық анықталады.» — Сурет дерегі нақты датаны өздігінен бермейді; қосымша қорытынды жасалған.

D) «Бұйымның орны зерттеуге еш қажет емес.» — Мәтін орны тіркелетінін және контекст сақталатынын айтады; жауап оған қарсы.

E) «Құжаттау тек бұйымның түсін сақтап, орнын алып тастайды.» — Табылған контекстің маңызы жоққа шығарылған; негізгі ойдың бір қыры жоғалған.

Қайта орындауға ишара: Соңғы сөйлем қандай екі ақпаратты бірге сақтау туралы?

Ереже: Аннотация еңбек туралы қысқа сипаттама береді: тақырыпты, қарастырылған мәселені, мазмұнның ерекшелігін және кімге арналғанын көрсетеді. Тезис негізгі ойды тұжырым түрінде жеткізеді. Аннотация барлық мазмұнды сөзбе-сөз қайталамайды және жоқ нәтиже қоспайды. Пішінді таңдағанда мәтіннің мақсаты мен жанрлық талабын бірге ескеру қажет.

Қолдану: Тезис тақырыпты жай атамай, сол мәселе жөніндегі негізгі ойды тұжырымдайды. Дұрыс жауап тіркеу әрекетін контекст сақтаумен байланыстырады және оны дәлелдеуге мүмкіндік береді. Тек заттар тізімі не сұрақ түріндегі жоспар толық тезис емес. Тұжырым барлық бұйымның датасы автоматты анықталады деген кепілдікке де айналмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) «Қай бұйым, қай сурет, қай құжат?» — Сұрақтар жоспарға ұқсайды; мәселе жөніндегі тезис жасалмаған.

C) «Бұйым, сурет, қорым, тіркеу, зерттеу.» — Сөздер тізімі негізгі ойды сөйлемдік тұжырыммен байланыстырмайды.

D) «Музейдегі құжаттау және бұйымдар тізімі.» — Бұл тақырыптық атау; құжаттау туралы тұжырым жеткізілмеген.

E) «Бір сурет барлық бұйымның жасалған күнін толық дәлелдейді.» — Құжаттау туралы негізді байланыс орнына дәлелсіз толық кепілдік ұсынылған.

Қайта орындауға ишара: Жауапта тек атау емес, дәлелденетін байланыс бар ма?

Ереже: Дерек тексеруге болатын оқиға, сан немесе жағдай туралы хабарлайды; пікір бағалау мен көзқарасты білдіреді. Деректің ақиқаттығын тексеру — бөлек қадам. Берілген мәтінге сүйенген жауап айтылмаған мәліметті қоспай, автор пайымын дәлелденген жалпы заңмен шатастырмайды.

Қолдану: Шамамен сөзі бағалаудың нақты күнмен бекітілмегенін көрсетеді. Дұрыс мазмұндау ғасырды сақтай отырып, осы белгісіздікті де қалдырады. Шамалау барлық дерек негізсіз деген емес; бірақ оны нақты жыл, күн немесе сағатқа өздігінен айналдыруға болмайды. Мерзімнің дәлдігін дерек пен әдіс анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Бұйым XIX ғасырға жатады деп бағаланған.» — Шарттағы XVIII ғасыр басқа ғасырмен алмастырылған.

B) «Бұйымның жасалған уақыты мүлде зерттелмеген.» — Мерзім бағасы бар; шамалауды деректің толық жоқтығына айналдыру дұрыс емес.

C) «Бұйым дәл 1701 жылғы 1 қаңтарда жасалған.» — Шамаланған ғасыр нақты күнге өзгерген; мұндай дәлдік берілмеген.

E) «Бұйым қазіргі уақытта жасалғаны толық дәлелденген.» — Тарихи шамалау қазіргі нақты датамен өзгерген; шартқа қайшы.

Қайта орындауға ишара: Шамамен белгісі жауапта сақталған ба?

Ереже: Ауыспалы мағынада сөз заттың тікелей белгісін емес, соған ұқсас қасиетті білдіреді. Мағынаны сөйлемдегі байланыс арқылы анықтаймыз. Теңеу ұқсастықты арнайы көрсетеді, метафора бір нысанды екіншісінің атауымен бейнелейді, әсірелеу белгі не құбылысты әдейі ұлғайтады.

Қолдану: Жазу нақты дыбыс шығаратын құрал емес, өткен өмірдің ақпаратын сақтайтын белгі. Үн сөзі сол мазмұнды тірі дауыстай сезіндіреді. Бейнелі тұжырым заттың барлық тарихы толық белгілі екенін білдірмейді; мәтінді оқып, түсіндіру бөлек жұмыс. Сондықтан жауап бейнені ақпараттың жалғастығымен байланыстырады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Заттың барлық тарихы толық анықталғанын.» — Мазмұнның жетуі зерттеудің толық аяқталуына кепіл емес.

B) «Жазудың дәл қанша децибел дыбыс шығаратынын.» — Үн бейнесі физикалық дыбыс өлшеміне ауыстырылған; өлшем берілмеген.

D) «Жазудың бүгін ғана жасалғанын.» — Көне жазудың өткенге байланысы жоғалған; бейне жасау күнін өзгертпейді.

E) «Барлық ғасыр бір күнде болғанын.» — Ғасырлар уақыт ауқымын білдіреді; бейне мерзімді бір күнге қысқартпайды.

Қайта орындауға ишара: Жазу бүгінге дыбысты ма, әлде өткен мазмұнды ма жеткізеді?