Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы

Ереже: Жазу ақпаратты сақтау және қашықтағы адамдарға жеткізу құралы ретінде қоғамдық қажеттілікпен байланысты дамиды. Қажеттілікті жазудың барлық нәтижесіне теңестірмей, нақты қызметін анықтайды.

Қолдану: Әкімшілік басқаруда шешімдерді, елшілікте хат пен хабарды жеткізу керек болған. Дұрыс жауап осы қажеттілікті жазудың қызметімен байланыстырады. Бұл барлық тұрғын толық сауатты болды деген тұжырым емес; мемлекеттік қатынаста жазба құралдың маңызы мен халықтың сауаттылық деңгейі бөлек зерттеледі.

Қате нұсқалар: B) Ауызша хабар қолданылуы мүмкін, бірақ әкімшілік пен елшілік қатынаста мәтінді бекіту және жеткізу жазуға сұраныс туғызады. Барлық хабарды тек ауызшаға ауыстыру осы байланысқа сәйкес емес.

C) Рәсім дипломатиялық қатынастың бір бөлігі, алайда нақты хабарды сақтау мен жеткізу де қажет. Шарт жазудың дамуын сұрайды; мазмұнды тіркемеу бұл қажеттілікті түсіндірмейді.

D) Меншік белгісі жазудың бір қолданылуы болуы мүмкін, бірақ басқару бұйрық, хабар мен ресми қатынасты қамтиды. Жеке мүлікпен шектеу сұрақтағы әкімшілік-дипломатиялық ықпалды толық ашпайды.

E) Жазу ақпараттық құрал, ал мемлекеттік мекеме басқару институты. Мәтінді бекіту институттардың өздігінен алмастырылғанын білдірмейді; жазу олардың қызметіне көмектесе алады. Ишара: Басқарушы мен алыстағы елші ақпаратты қалай сақтап, жеткізе алады?

Ереже: Жазудың атауы кейде таңбалардың көрінісіне сүйенеді. Графикалық ұқсастық тілдің, халықтың немесе тарихи аумақтың толық бірдейлігін өздігінен дәлелдей алмайды.

Қолдану: Көне түркі таңбаларының скандинавиялық руналарға сыртқы ұқсастығы осындай атауға негіз болған. Дұрыс жауап атаудың көрнекі белгісін көрсетеді. Бұл екі жазудың шығу тегі толық дәлелденіп бірдей болды деген қорытынды емес; шығу тегін анықтау үшін бөлек тарихи және тілдік зерттеу қажет.

Қате нұсқалар: A) Таңбалардың сыртқы ұқсастығы мәтін тілінің бірдейлігін білдірмейді. Көне түркі жазбаларын оқу олардың түркі тілдік мазмұнын зерттеуге мүмкіндік береді.

B) Атау жазу таңбаларының ұқсастығына қатысты. Одан барлық түркі мемлекетінің орналасқан жері туралы мұндай географиялық қорытынды шығарылмайды.

C) Көне жазу қазіргі кирилл негізіндегі әліпбиден ертерек қалыптасқан. Қазіргі графиканы оның бастапқы үлгісі деп көрсету кезеңдерді кері орналастырады.

E) Руналық атау сөздік жанрына немесе латын лексикасына байланысты емес. Шарт жазу таңбаларының аталу себебін сұрайды, мәтін мазмұнын емес. Ишара: Таңбаның пішіні мен сол таңбамен жазылған тіл бір нәрсе ме?

Ереже: Жазуды зерттеу тарихында ескерткіштің табылуы, мәтінді көшіру және әліпбидің оқылуын шешу бөлек кезеңдер болып саналады. Ғалымды нақты әрекеті және уақытымен сәйкестендіру қажет.

Қолдану: 1893 жылғы көне түркі жазуының шешілуі Томсеннің қызметімен байланысты. Дұрыс жауап уақыт пен ғылыми нәтижені бірге ескереді. Ертерек зерттеушілердің жазбаларды табудағы үлесі жоққа шығарылмайды; бірақ сол үлес әліпбидің оқылу кілтін жариялау әрекетіне автоматты түрде тең емес.

Қате нұсқалар: B) Мессершмидт Енисей жазбаларын ертерек зерттеу және табу тарихымен байланысты. Ескерткішті анықтау мен 1893 жылғы оқылу шешімін жариялау бөлек ғылыми әрекеттер.

C) Страленберг Енисейдегі жазбалар жөніндегі ертерек мәліметтермен белгілі. Оны Томсеннің 1893 жылғы әліпбиді шешуімен алмастыру зерттеу кезеңдерін шатастырады.

D) Қашғари ортағасырлық түркі тілдері сөздігін жасаған ғалым. Оның XI ғасырдағы қызметі XIX ғасыр соңындағы көне жазуды шешу оқиғасы емес.

E) Әл-Фараби ортағасырлық философиялық және ғылыми мұрасымен белгілі. Ол XIX ғасырдың соңында жазудың оқылуын жариялаған зерттеуші бола алмайды. Ишара: Ескерткішті тапқан адам мен жазуды оқудың жолын ашқан адамды ажырат.

Ереже: Ескерткіштің тарихи мазмұнын анықтауда оның арнау тұлғасы, кезеңі және кейінгі зерттеушісі ажыратылады. Зерттеушінің аты ескерткіштің бастапқы арнауын өзгерте алмайды.

Қолдану: Білге қаған, Күлтегін және Тоныкөкке қатысты жазбалар түркі қағанатының саяси-мәдени тарихын танытады. Дұрыс жауап үш тұлғаны бірге көрсетеді. Күлтегін қолбасшы, Тоныкөк мемлекет қайраткері және кеңесші болған; бір қатарда берілу олардың бәрі бірдей қаған лауазымын атқарды дегенді білдірмейді.

Қате нұсқалар: A) Бұл тұлғалар ортағасырлық әдеби-ғылыми мұрамен байланысты. Олар Орхондағы қағанат дәуірінің аталған үш ірі ескерткішіне арналған тұлғалар қатары емес.

B) Бұл XIX ғасырдағы ағартушылар. Олардың қызметін ерте ортағасырлық Орхон жазбаларының арнау тұлғаларына ауыстыру тарихи кезеңді шатастырады.

C) Алаш қайраткерлері XX ғасыр басындағы саяси-мәдени тарихқа жатады. Олар көне түркі ескерткіштерінің тарихи арнау тұлғалары емес.

E) Бұл көне жазуды кейін зерттеген адамдар. Ескерткіштің кімге арналғаны мен оны кім зерттегені екі бөлек сұрақ болып табылады. Ишара: Қағанат дәуіріндегі тұлғалар мен кейінгі ғалымдардың қызметін ажырат.

Ереже: Жазу жүйелерінің таралуы тарихи мәдени байланысқа тәуелді болады. Қай әліпбидің маңызы артқанын анықтағанда оның дәуірін ескеріп, қазіргі жазуды өткенге көшірмейді.

Қолдану: Ислам мәдениетімен бірге араб әліпбиінің жазба қатынастағы маңызы артты. Дұрыс жауап осы тарихи өзгерісті көрсетеді. Бұл барлық аймақта көне жазу бір күнде тоқтады немесе барлық адам бірден арабша сөйледі деген тұжырым емес; өзгерістің таралуы уақыт пен ортаға қарай зерттеледі.

Қате нұсқалар: A) Латын әліпбиі өзге тарихи-мәдени қатынастарда қолданылған. Бірақ осы сұрақтағы ислам мәдени ықпалымен жазба қатынаста маңызы артқан негізгі жүйе араб әліпбиі болып табылады.

B) Көне ұйғыр жазуы түркі мәдени ортасының бөлігі болған. Оның бар болуы ислам ықпалымен араб әліпбиінің таралуын осы басқа жүйемен алмастыруға негіз бермейді.

C) Грек мұрасы аударма арқылы зерттелген, бірақ бұл ислам ықпалымен жазба қатынаста грек әліпбиі негізгі жүйеге айналды дегенді білдірмейді. Мұра мен графика ажыратылады.

D) Соғды жазуы ертерек аймақтық байланыстарда маңызды болған. Шарт соғды мәдени ықпалын емес, исламның таралуымен араб графикасының маңызы артуын сұрайды. Ишара: Ислам мәдени кеңістігінде қай жазу жүйесі ғылыми және діни мәтіндерде қолданылды?