Алаш ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері

Ереже: Жердің қоғамдық маңызы оның қоныс, шаруашылық және тарихи аумақ ретіндегі қызметтерімен байланысты. Отарлық жер саясаты осы қызметтерге әсер еткенде ұлттық мәселе ретінде көтеріледі.

Қолдану: Жерден айырылу жайылым мен күнкөрісті тарылтып, халықтың болашағына алаңдаушылық туғызды. Сондықтан дұрыс жауап экономикалық және ұлттық мағынаны бірге көрсетеді. Бұл барлық қоғамдық мәселе тек жерден пайда болды деген бір себепті түсіндіру емес.

Қате нұсқалар: A) Баға тұрмысқа әсер етуі мүмкін, бірақ отарлық қоныстандыру халықтың жерге қолжетімділігі мен болашағына қатысты кең мәселе. Оны бір маусымдық сауда көрсеткішімен түсіндіру жеткіліксіз.

B) Шарт қазақ жерін қоныстандыруға алу туралы. Мұндай аумақтық саясатты тек тіркеу деу жергілікті халықтың ресурсқа қолжетімділігі мен күнкөрісіне қатысты мәселені елемейді.

D) Тілдік оқыту маңызды қоғамдық сала, бірақ берілген жер мәселесі алдымен шаруашылық пен аумаққа қолжетімділікке қатысты. Әдістемелік өзгеріс осы негізгі салдарды толық алмастырмайды.

E) Атауды өзгерту нақты жер пайдаланудың көлемі мен құқығын өздігінен өзгертпейді. Халықтың күнкөрісі үшін ресурсқа шынайы қолжетімділік маңызды, сондықтан жай атау жеткілікті шешім емес. Ишара: Жер халыққа қандай тіршілік ресурсын және тарихи байланысты береді?

Ереже: Қоғамдық құжат оның авторы, адресаты және қызметі арқылы анықталады. Петиция билікке көпшілік атынан талап жеткізеді; қабылданған заң немесе биліктің бұйрығы болмайды.

Қолдану: Сұрақ қоғамдық күресте қолданылған жазбаша өтінішті анықтауды талап етеді. Дұрыс жауап көпшілік атынан жолдануын және талап мазмұнын сақтайды. Петицияның болуы сол талаптың толық орындалғанын білдірмейді; оның нәтижесі бөлек деректермен тексеріледі.

Қате нұсқалар: A) Сот шешімі дауды қараудың нәтижесі болады. Петиция талапты билікке жеткізеді, бірақ оны міндетті түрде орындататын сот шешімі емес.

B) Мүшелік куәлік ұйымға қатыстылықты растайды. Ол көпшілік атынан қойылған талаптардың билікке жолдануын білдірмейді.

C) Бұйрық билік тарапынан беріледі, ал петицияда көпшілік билікке талап қояды. Ақпараттың бағыты мен құжаттың қызметі әртүрлі.

E) Петиция ұсыныс пен өтініш болуы мүмкін, бірақ қабылданған заңға тең емес. Талаптың берілуі мен оның заңдық күш алуы ажыратылады. Ишара: Құжатты кім кімге жібереді және ол талап па, әлде дайын шешім бе?

Ереже: Тарихи әрекеттің ұйымдастырылған орны оның талабы бағытталған мекемемен немесе кейінгі саяси орталықпен шатастырылмайды. Уақыт пен орын бірге тексеріледі.

Қолдану: Қарқаралы петициясы 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесімен байланысты ұйымдастырылды. Дұрыс жауап осы мекенді атайды. Жәрмеңке халықтың жиналуына мүмкіндік берді; бұл петицияны Дума отырысы немесе кейінгі съездің шешімі деп түсіндіруге негіз емес.

Қате нұсқалар: A) Бұл мекеме Шоқанның білім ортасымен байланысты. Оны 1905 жылғы петицияны ұйымдастыру орнына ауыстыру әртүрлі тарихи үдерістерді шатастырады.

B) Думада өкілдік мәселесі петицияның талаптарына қатысты болды. Бірақ талап қойылған орган мен оны ұйымдастырған Қоянды жәрмеңкесі бір орын емес.

D) Орынбор съездері Алаштың кейінгі саяси ұйымдасуына қатысты. Оларды 1905 жылғы Қарқаралы петициясының ұйымдастырылу орнына айналдыру уақыт пен мекенді ауыстырады.

E) Кейінгі басқару орталығы басқа саяси кезеңге жатады. Оның Алаш тарихымен байланысы 1905 жылғы петицияның нақты орнын өзгертпейді. Ишара: Өтініштің қайда дайындалғанын оның кімге жолданғанынан ажырат.

Ереже: Құжатты дайындаушыларды анықтағанда әр тұлғаның өмір сүрген кезеңі мен нақты қатысуы тексеріледі. Бұрынғы ойшылдардың ықпалы тікелей авторлық қатысуға тең емес.

Қолдану: Ұсынылған дұрыс қатар петицияны дайындауға қатысқан төрт қайраткерді көрсетеді. Әр қате қатарда ертерек өмір сүрген бір тұлға қосылған. Бұл сұрақ барлық қатысушыны түгендемейді; берілген қатардың барлық бөлігі сәйкес болуын талап етеді.

Қате нұсқалар: A) Шоқан 1905 жылға дейін өмірден өткен. Қатардағы басқа есімдердің сәйкес болуы оны осы петицияны дайындаған замандасқа айналдырмайды.

B) Ыбырай 1905 жылғы оқиғаның қатысушысы бола алмайды. Ағартушылық идеялардың сабақтастығы нақты құжатты бірлесіп дайындаумен тең емес.

C) Бұқар жырау ертерек дәуірге жатады. Қоғамдық ой тарихындағы маңызы оны XX ғасыр басындағы нақты петиция авторлары қатарына қоспайды.

D) Қасым хан Қазақ хандығы дәуірінің билеушісі. Тізімдегі алғашқы үш тұлға таныс болғанымен, төртінші есім дәуірі бойынша сәйкес келмейді. Ишара: Тізімнің әр есімін тексер; үш дұрыс есім төртіншісін растамайды.

Ереже: Саяси өкілдік халық мүддесін шешім қабылдайтын органда жеткізу мүмкіндігімен байланысты. Заң шығарушы органға қатысу білім, діни рәсім немесе жеке сауда ережесінен бөлек сала.

Қолдану: Думаға қазақ депутаттарын қатыстыру арқылы халықтың маңызды мәселелерін заң шығарушы деңгейде көтеру көзделді. Дұрыс жауап өкілдік пен қатысуды атайды. Бұл депутаттың сайлануы барлық талап бірден орындалады деген кепіл емес; ықпал мен нәтиже бөлек бағаланады.

Қате нұсқалар: A) Әскери шен депутаттық өкілдіктің негізгі мазмұны емес. Талап халық мәселесін заң шығарушы органда айту мүмкіндігін көтерді.

B) Білім мен дін де петицияда болған, бірақ Думаға қатысу саяси өкілдікке қатысты. Бір құжаттағы талаптардың салалары ажыратылады.

D) Думаға қатысу талабы бір сауда алымынан кең саяси мәселе. Халықтың құқықтары мен өкілдік мүмкіндігін тарылту дұрыс емес.

E) Өкілдік халықтың мүддесін жеткізумен байланысты. Жергілікті пікірден тәуелсіздік талабын осы мазмұнның орнына қою негізсіз. Ишара: Мемлекеттік Дума қандай шешім деңгейінде әрекет ететінін ескер.