XVIII–XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы зерттеулер

Ереже: Экспедиция белгілі бір міндетпен ұйымдастырылған сапарды білдіреді. Зерттеу құралы, сақталған дерек және сапар нәтижесінде жазылған еңбек оның өзімен бірдей ұғымдар емес.

Қолдану: Шартта топтың нақты аймаққа зерттеу мақсатымен шыққаны берілген. Сондықтан дұрыс жауап экспедиция болады. Оның барысында табиғи өлшеу, сұхбат немесе санақ элементтері қолданылуы мүмкін, бірақ осы құралдардың біреуі тұтас сапар атауын өзгерте алмайды; әрекет пен нәтиже ажыратылады.

Қате нұсқалар: A) Санақ белгілі көрсеткіштерді жүйелі тіркеуге арналған. Экспедиция кезінде санау болуы мүмкін, бірақ шарт тұтас ұйымдастырылған зерттеу сапарын анықтайды.

B) Мұрағат құжаттарды сақтау мен пайдалануға арналған мекеме немесе қор. Зерттеушілердің аймаққа шығуы құжат сақтайтын орынның атауымен бірдей емес.

C) Шежіре әулеттік немесе тарихи сабақтастық жөніндегі дерек болуы мүмкін. Ол белгілі мақсатпен ұйымдастырылған сапардың атауын алмастырмайды.

E) Трактат ғылыми мәселені жүйелі баяндайтын еңбек. Сапар нәтижесінде еңбек жазылуы мүмкін, бірақ зерттеу әрекеті мен кейінгі жарияланымның жанры бөлек. Ишара: Сұрақ зерттеу сапарын сұрап тұр ма, әлде оның нәтижесінде жазылған еңбекті ме?

Ереже: Ғылыми бағыт атауы зерттеу нысаны мен мәселесіне қарай анықталады. Шығыстану тіл, тарих, мәдениет сияқты салаларды қамти алады; оны кез келген шығысқа сапармен теңестірмейді.

Қолдану: Ориенталист Шығыс елдері мен халықтарының мұрасын зерттеумен байланысты. Дұрыс жауап нақты ғылыми нысанды көрсетеді. Бір адамның баспада қызмет істеуі немесе хабар жеткізуі оның шығыстанушы екенін дәлелдемейді; зерттеушілік қызметтің мазмұны мен қолданған деректері бөлек анықталуы керек.

Қате нұсқалар: A) Батыс Еуропаны ғана зерттеу Шығыс елдерін зерттейтін ориенталист ұғымының анықтамасына сәйкес емес. Ғылыми бағыттың нысанын атау арқылы ажырату қажет.

B) Құжат сақтау зерттеуге көмектесуі мүмкін, бірақ бұл қызметтің анықтамасы Шығыс елдерінің тілін, тарихын немесе мәдениетін зерттеумен бірдей емес.

D) Баспа қызметкерінің негізгі міндеті мәтінді шығару техникасына қатысты. Бұл міндет ғылыми еңбекте Шығыс елдерін зерттеу бағытын өздігінен анықтамайды.

E) Топографиялық өлшеу кеңістіктік дерек береді. Бірақ оның осы тар қызметі шығыстанудың тілдік-тарихи және мәдени нысанымен бірдей анықтама болып саналмайды. Ишара: Мамандықтың негізгі зерттеу нысаны қандай?

Ереже: Ғылыми мекеменің тарихында қоғамның құрылуы, жергілікті бөлімшенің ашылуы және басқа зерттеу шаралары жеке оқиғалар. Ұқсас салаға қатыстылығы олардың даталарын бірдей етпейді.

Қолдану: Орыс географиялық қоғамы 1845 жылы Санкт-Петербургте құрылды. Дұрыс жауап жалпы ұйымның басталуын көрсетеді. Кейінгі Орынбор, Омбы, Семей және Ташкенттегі бөлімдер оның зерттеу желісін кеңейтті, бірақ олардың ашылған уақыты бастапқы құрылу жылын ауыстырмайды; ұйымдық деңгейлер ажыратылады.

Қате нұсқалар: A) 1902 жыл Семейдегі бөлімшенің ашылуымен байланысты. Жергілікті бөлімше мен жалпы қоғамның бастапқы құрылуы екі бөлек ұйымдық оқиға болып табылады.

B) 1887 жыл Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясына қатысты. Бұл комиссияны географиялық қоғамның бастапқы құрылу оқиғасымен алмастыруға болмайды.

C) 1768 жыл академиялық экспедициялар кезеңімен байланысты. Ғылыми сапардың басталуын 1845 жылы құрылған қоғамның құрылуымен теңестіру дұрыс емес.

D) 1897 жыл санақ және аймақтық ғылыми ұйымдар контекстінде кездеседі. Бірақ қоғамның бастапқы құрылған жылы мен қаласы бұл қатарға сәйкес емес. Ишара: Алғашқы қоғам мен кейінгі жергілікті бөлімшенің датасын ажырат.

Ереже: Тарихи ғылымның құндылығы мен саяси қолданысы бөлек деңгейлерде талданады. Деректі пайдаланғанда оның жасалу мақсаты, жиналу тәсілі және тексерілу мүмкіндігі қатар ескеріледі.

Қолдану: Дұрыс жауап ғылыми мәлімет пен отарлық мүддені бірге қарастырады. Бірін мойындау екіншісін толық жоққа шығармайды. Нақты мәтіннің қандай дерек сақтағанын, қандай тапсырмамен жасалғанын және қалай пайдаланылғанын бөлек тексеру зерттеушілердің бәрін бірдей бағалаудан сақтайды.

Қате нұсқалар: A) Мәліметтің ғылыми құндылығы саяси мақсатты автоматты жоққа шығармайды. Бір жұмыста бірнеше қызмет пен мүдде қатар болуы мүмкін.

C) Саяси мүдде деректі сын тұрғысынан тексеруді қажет етеді. Бірақ ол әрбір өлшемнің немесе сипаттаманың міндетті түрде жалған екенін дәлелдемейді.

D) Зерттеушілердің қызметі мен ұстанымы әртүрлі болуы мүмкін. Бір адам туралы деректі бүкіл топқа бірдей таратқанда нақты айырмашылықтар жоғалады.

E) Қаржыландыру, тапсырма және ұйымдық орта жұмыстың мақсатын түсінуге көмектеседі. Оларды елемеу деректің қалыптасу жағдайын толық ашпайды. Ишара: Дерек не көрсетеді және оны жинау қандай мақсатқа қызмет еткен?

Ереже: Зерттеушіні қызметімен сәйкестендіргенде оның өмір сүрген кезеңі мен ғылыми бағыты ескеріледі. Өңірдің ғылымына үлес қосқан тұлғалардың барлығы бір зерттеу шарасына қатысқан емес.

Қолдану: Ломоносов ғылыми экспедициялар ұйымдастыру және географиялық карта жасау бастамасымен байланысты аталады. Дұрыс жауап кезең мен қызметті бірге сақтайды. Бұл Қазақстандағы ғылым тек XVIII ғасырда басталды деген тұжырым емес; ортағасырлық мұрадан кейінгі нақты академиялық зерттеу кезеңі қарастырылып отыр.

Қате нұсқалар: A) Дулатұлы XX ғасыр басындағы Алаш және әдеби-ағартушылық қызметпен байланысты. XVIII ғасырдағы академиялық зерттеу бастамасын кейінгі тұлғаға ауыстыруға болмайды.

B) Баласағұни XI ғасырдағы ойшыл және дастан авторы. Оның ортағасырлық мұрасы XVIII ғасырдағы академиялық экспедиция ұйымдастыру оқиғасы емес.

D) Ясауи ортағасырлық рухани мұрамен байланысты. Сұрақ кейінгі ғылыми мекемелердің зерттеу бастамасын анықтайды, сондықтан тарихи кезең сәйкес келмейді.

E) Сейітов кейінгі медициналық қызметімен белгілі. Оның денсаулық сақтау саласындағы еңбегін XVIII ғасырдағы картографиялық бастамамен алмастыруға болмайды. Ишара: XVIII ғасырдағы академиялық ғылым мен басқа дәуірлерді ажырат.