Қазақ КСР Ғылым академиясы — КСРО-ның ірі ғылыми орталығы

Ереже: Мекеменің құрылған күні мен оны құру туралы шешімнің қабылданған күні ажыратылуы мүмкін. Сұрақ нақты қай датаны сұрап тұрғанына назар аудару қажет.

Қолдану: Дұрыс жауап — 1 маусым 1946. Академияның ресми тарихы 31 мамырдағы қаулымен құрылған күн ретінде 1 маусым белгіленгенін көрсетеді. Сондықтан сұрақ қаулы қабылданған күнді емес, белгіленген құрылу күнін сұрайды. Басқа білімдік оқиғалар осы датамен біріктірілмейді.

Қате нұсқалар: A) Бұл сауатсыздықты жою туралы РКФСР декретінің датасы. Ағарту реформасы мен республикалық Ғылым академиясының құрылуы әртүрлі институционалдық оқиғалар.

B) Бұл Алматыда жоғары педагогикалық білім мекемесінің негізі қалануымен байланысты. Жоғары оқу орны мен Ғылым академиясының құрылған уақытын ажырату керек.

D) Бұл Қазақ мемлекеттік университетінің ашылуымен байланысты. Университет пен республикалық академия ғылыми-білім кеңістігінің бөлек мекемелері, даталары бірдей емес.

E) 1940 жыл қазақ жазуын кирилл графикасына көшірумен байланысты. Жазу реформасы мен Академияның кейінгі құрылуы екі бөлек тарихи оқиға болып саналады. Ишара: Қаулы күні мен белгіленген құрылу күнін ажырат.

Ереже: Мекеменің орналасуы оның нақты кезеңдегі ресми құрылымымен анықталады. Елдің бұрынғы астанасы немесе басқа ғылыми орталық сол мекеменің тұрақты мекенжайына автоматты тең емес.

Қолдану: Дұрыс жауап Алматы болады. Құру туралы тарихи қаулыда президиумның тұрақты орны ретінде Алматы белгіленді. Бұл Қазақстандағы барлық ғылыми жұмыс тек сол қалада жүрді дегенді білдірмейді: экспедициялар, станциялар және өзге мекемелер әр өңірде қызмет атқаруы мүмкін.

Қате нұсқалар: A) Орынбор ертеректегі Қазақстанды зерттеу қоғамы және білім орталықтарымен байланысты. Сұрақ 1946 жылғы республикалық академия президиумының тұрақты орнын сұрайды.

C) Омбы XIX ғасырдағы зерттеу және білім орталығы болған. Оның тарихи маңызы Қазақ КСР Ғылым академиясының Алматыда орналасуын өзгертпейді.

D) Қызылорда республиканың ертеректегі астанасы болды. Академия құрылған кезеңдегі нақты тұрақты орынды бұрынғы астанамен алмастыруға болмайды.

E) Семейдің ғылыми-мәдени тарихы маңызды, бірақ аталған академия президиумы Алматыда орналасты. Бір орталықтың маңызын өзге мекеменің орнымен шатастырмайды. Ишара: 1946 жылғы қаулыдағы президиум орналасуын еске түсір.

Ереже: Ғылыми мекемені құруға қатысқан адамдардың міндеттері әртүрлі болады. Мемлекеттік қолдау, ғылыми зерттеу және президенттік басқару бір адамның атымен автоматты біріктірілмейді.

Қолдану: Дұрыс жауап Қаныш Сәтбаев: ол Академияны ұйымдастыруға үлес қосып, тұңғыш президент болды. Өзге ғалымдар мен қайраткерлердің көмегі маңызды, бірақ ол нақты лауазымның кімге тиесілі болғанын өзгертпейді. Құрылу тарихын әр қатысушының қызметін ажыратып түсіну керек.

Қате нұсқалар: A) Қонаев Академияны кейінгі кезеңде басқарған. Оның ғылымға үлесін тану тұңғыш президенттің Сәтбаев болғанын өзгертпейді; басқару ретін ажырату керек.

B) Оңдасынов мемлекеттік қолдау мен ұйымдастыруға үлес қосты. Үкіметтік қолдау қызметі Академияның тұңғыш президенті болып сайланумен бірдей емес.

D) Панкратова тарих ғылымының дамуына қатысқан ғалым. Тарихи еңбекке қосқан үлесі Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті қызметімен сәйкес емес.

E) Марғұлан археология, этнография және мәдениет зерттеулеріне үлес қосты. Академиядағы ғылыми қызмет пен тұңғыш президенттік лауазымды бөлек сәйкестендіру қажет. Ишара: Ұйымдастырушы геолог ғалымды кейінгі басшылардан ажырат.

Ереже: Ғалымның негізгі ғылыми саласы оның зерттеу нысаны мен әдісіне сәйкес анықталады. Қоғамдық немесе ұйымдастырушылық қызмет негізгі зерттеу мамандығын өздігінен ауыстырмайды.

Қолдану: Дұрыс жауап геология. Сәтбаев кен орындарын және металлогендік заңдылықтарды зерттеп, ғылыми мектептің дамуына үлес қосты. Бұл оның басқа салаларға көмегі болмады деген тұжырым емес; сұрақ негізгі ғылыми мамандығын қоғамдық және педагогикалық қызметінен ажыратады.

Қате нұсқалар: A) Түркология түркі тілдері мен мәдениетін зерттейді. Сәтбаевтың негізгі ғылыми бағыты кен орындары және жер қойнауының геологиялық ерекшеліктерімен байланысты.

B) Медицина адам денсаулығына қатысты. Сәтбаевтың кен орындарын зерттеуі клиникалық диагноз не емдеуге емес, геологиялық ғылымға жатады.

D) Әдебиеттану көркем мәтіндерді зерттейді. Ғалымның мәдени қызметі болуы мүмкін, бірақ оның негізгі кен және металлогения зерттеуін осы саламен алмастырмайды.

E) Құқықтану заңдық қатынастарды зерттейді. Сәтбаевтың Академияны ұйымдастыруы басқару тәжірибесін қамтығанымен, негізгі ғылыми мамандығы геология болды. Ишара: Кен орындары мен жер қойнауын зерттейтін ғылымды таңда.

Ереже: Институционалдық даму бұрынғы құрылымның қайта ұйымдастырылуын қамтуы мүмкін. Кезеңдердің ретін сақтау жаңа мекеме ешбір алғышартсыз пайда болды деген қате түсіндіруден сақтайды.

Қолдану: Дұрыс жауап база, филиал, Академия ретін береді. Бұл ғылыми қызметтің тұрақты құрылымға бірігуін көрсетеді. Қайта ұйымдастыру әр зерттеу бірден бірдей нәтижеге жетті дегенді білдірмейді; құрылымның дамуы мен нақты ғылыми өнім жеке көрсеткіштер болып саналады.

Қате нұсқалар: B) Алғашқы екі құрылымның реті ауыстырылған. 1932 жылы база құрылып, 1938 жылы филиалға айналды; 1946 жылғы академия осы дамудың келесі сатысы.

C) Академия кейінгі сатыға жатады. Оны 1932 жылдың орнына қою база мен филиалдың Академияға дейінгі құрылымдық қызметін елемейді.

D) Бірінші бөлік дұрыс, соңғы екеуі қате. Филиал 1938 жылы қалыптасып, Академия 1946 жылы құрылды; қатардағы әр датаны жеке тексеру керек.

E) Үш құрылым берілген жылдарға дұрыс орналастырылмаған. Қайта ұйымдастыру ретін база, филиал және республикалық академияның уақыттарымен жеке сәйкестендіреді. Ишара: 1932 жылғы бастапқы құрылым кейін қалай өзгерді?