Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы

Ереже: Тарихи қызметтерді ажыратқанда мемлекетті негіздеу, кейін нығайту және кеңес беру кезеңдерін бөлек қарайды. Қазақ хандығының негізін қалаушылар — Керей мен Жәнібек.

Қолдану: Шарт хандықтың алғашқы құрылуына қатысты екі тұлғаны сұрап тұр. Дұрыс жұп осы бастапқы кезеңге сай келеді. Басқа хандар мен билердің маңызды еңбегі олардың мемлекеттің негізін қалаушы болғанын білдірмейді; әр үлес өз дәуірінде бағаланады.

Қате нұсқалар: A) Бұл хандар хандықтың кейінгі нығаюына қатысты. Мемлекетті күшейтуге үлес қосу оның алғашқы негізін қалаумен бірдей тарихи қызмет емес.

B) Есім мен Тәуке кейінгі дәуірдегі билік пен құқықтық жүйені дамытуға байланысты. Оларды хандықтың XV ғасырдағы негізін қалаушыларымен алмастыру хронологияны бұзады.

D) Бұл жұп XVIII ғасырдағы саяси жағдаймен байланысты. Сұрақ хандықтың алғаш қалыптасуын сұрайды, кейінгі сыртқы саясат кезеңін емес.

E) Бұл тұлғалар елдің бірлігі мен билік кеңесіне үлес қосқан билер. Би қызметі мен хандықтың негізін қалаушы хандардың тарихи рөлі ажыратылады. Ишара: Алғашқы құрылу кезеңін кейінгі нығаю кезеңінен ажырат.

Ереже: Жазба деректі пайдалану оның нақты атауы мен авторын анықтаудан басталады. «Тарих-и Рашиди» Мұхаммед Хайдар Дулатидің тарихи еңбегімен байланысты.

Қолдану: Дұрыс жауап еңбектің авторлық байланысын көрсетеді. Кітаптағы мәліметтер тарихи талдаудың дерегі ретінде қаралады; автор атауын білу оның барлық хабарын қосымша салыстырусыз қабылдау керек дегенді білдірмейді.

Қате нұсқалар: A) Қашғари түркі тілдерінің сөздігін жасаған. Оның еңбегіндегі тарихи мәліметтер нақты «Тарих-и Рашиди» кітабының авторлығын өзгертпейді.

B) Баласағұни саяси-этикалық дастанымен белгілі. Қоғам туралы ой мен хандық тарихын баяндайтын нақты еңбектің авторлығын бірдей қабылдауға болмайды.

D) Әл-Фарабидің философиялық мұрасы Қазақ хандығының құрылуынан бұрынғы кезеңге жатады. Оны бұл тарихи еңбектің авторы ету уақыт пен жанрды шатастырады.

E) Шоқан қазақ және Орталық Азия тарихын кейінгі кезеңде зерттеген. Тарихты зерттеген ғалым мен бұрын жазылған нақты шығарманың авторы бөлек тұлғалар. Ишара: Тарихи еңбек, сөздік және философиялық трактат авторларын салыстыр.

Ереже: Ғасырды анықтау үшін жылды тиісті жүзжылдық аралыққа орналастырады. 1401–1500 жылдар XV ғасырға жатады.

Қолдану: 1465 және 1466 жылдардың екеуі де 1401–1500 аралығында. Сондықтан жауап XV ғасыр болады. Сұрақ ғасырды есептеуге арналған; 1465–1466 дәстүрлі даталау ретінде берілген, хандықтың құрылуының дәл күні туралы тұжырым жасалмайды.

Қате нұсқалар: B) XIV ғасыр 1301–1400 жылдар аралығын қамтиды. 1465 пен 1466 одан кейінгі ғасырда, сондықтан алдыңғы жүзжылдықты таңдауға болмайды.

C) XVI ғасыр 1501 жылдан басталады. Берілген жылдар 1500-ден бұрын болғандықтан, келесі ғасырмен шатастырылған.

D) XVII ғасыр 1601–1700 жылдарға сәйкес келеді. Шарттағы аралықтан екі жүзжылдық кейінгі кезеңді таңдау датаны дұрыс оқымаудан туындайды.

E) XVIII ғасыр 1701–1800 жылдарды қамтиды. Бұл хандықтың кейінгі саяси тарихымен байланысты кезең, оның бастапқы дәстүрлі даталауына сәйкес емес. Ишара: Жылдың алғашқы екі цифрын ғасыр нөмірімен тікелей теңестірме.

Ереже: Тарихи себепті түсіндіруде берілген жағдай мен туындаған қажеттілік арасындағы байланысты сақтайды. Бытыраңқылық ортақ басқару мен қорғанысқа сұраныс туғызуы мүмкін.

Қолдану: Шартта қауіпсіздік пен тұрақтылыққа ортақ қажеттілік аталған. Осыған сәйкес біртұтас саяси құрылымға бірігу негізді. Бұл хандықтың құрылуы тек бір себептен болды деген түсіндірме емес; экономикалық, әлеуметтік және саяси үдерістер қатар ескеріледі.

Қате нұсқалар: A) Бұл жеке қауіпсіздікке назар аударады, бірақ ортақ қауіпсіздік пен тұрақты басқаруға деген қажеттілікті толық өтемейді. Шарт біртұтас саяси құрылымның неге қажет болғанын түсіндіреді.

B) Сауда байланысы жақындасуға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен ортақ қауіпсіздік пен тұрақты басқару тек сауда келісімінен кең міндеттер, сондықтан экономикалық амал саяси құрылымды толық алмастырмайды.

C) Сыртқы қамқорлық басқа саяси тәуелділік туғызуы мүмкін. Берілген қажеттілік өзара бытыраңқы топтарды тұрақты ортақ басқаруға біріктірумен байланысты, сыртқы билікке тапсырумен бірдей емес.

E) Бітім сыртқы қатынаста пайдалы, бірақ ішкі саяси бытыраңқылықтың барлық мәселесін шешпейді. Шарт уақытша тыныштықтан гөрі ортақ тұрақты саяси құрылымға сұранысты көрсетеді. Ишара: Шешім шарттағы екі қажеттілікті де қамти ма?

Ереже: Шаруашылық байланыс тауар алмасумен бірге әлеуметтік және мәдени қатынасты нығайта алады. Оның саяси бірігуге әсерін мүмкіндік ретінде түсіндіреді, автоматты нәтиже деп алмайды.

Қолдану: Әртүрлі өңірлердің экономикалық және мәдени жақындасуы бірлескен саяси кеңістіктің қалыптасуына қолайлы жағдай жасады. Бұл әр өңірде бірдей өмір салты орнады деген сөз емес; айырмашылық сақталып, өзара байланыс күшейе алады.

Қате нұсқалар: B) Байланыс пен өзара толықтыру бір шаруашылықтың жойылуын міндетті түрде білдірмейді. Шарт өңірлердің экономикалық және мәдени жақындасуына қатысты.

C) Шаруашылық байланыс саяси қалыптасуға жағдай жасайды. Бірақ бұл шарттың болуы мемлекеттік бірігудің барлық кезеңі аяқталғанын өздігінен дәлелдемейді.

D) Өнім алмасу шаруашылық түрлерінің қатар өмір сүруімен де жүреді. Шартта көшпелі шаруашылықтың негізгі сипаты өзгергені көрсетілмеген.

E) Айырбас экономикалық қатынастың маңызды бөлігі, бірақ қалалар мен көшпелі өңірлердің байланысы мәдени қарым-қатынасқа да жағдай жасады. Оны есептен шығару берілген ықпалды толық ашпайды. Ишара: Байланыстың күшеюі мен айырмашылықтың толық жойылуын ажырат.