Зар заман ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтары

Ереже: Әдеби ағымның қалыптасуын оның дәуіріндегі әлеуметтік және саяси өзгерістермен байланыстырады. «Зар заман» поэзиясында отарлық жағдайдың салдары маңызды орын алады.

Қолдану: Дұрыс жауап дәстүрлі басқару, жер пайдалану және қоғамдық өмір өзгерістерін кең тарихи үдеріс ретінде көрсетеді. Бұл барлық ақынның көзқарасы бірдей немесе барлық өлең бір тақырыпта болды деген тұжырым емес; жеке шығармалар бөлек талданады.

Қате нұсқалар: A) Айтыс әдеби өмірдің бір нысаны, бірақ зар заманның тарихи жағдайын тек өнер жарысымен түсіндіру жеткіліксіз. Негізгі қоғамдық өзгеріс отарлық ықпал мен дәстүрлі қатынастардың өзгеруіне байланысты.

B) Қазақ хандығының құрылуы ертерек кезеңге жатады. Өткен дәуірді аңсау мен ағымның қалыптасқан заманындағы нақты саяси өзгерісті ажырату керек.

C) Орхон жазуын оқу түркі мұрасын зерттеуге қатысты ғылыми жетістік. Ол XIX ғасырдағы жер, басқару және дәстүрлі қатынастар дағдарысының орнына жүрмейді.

E) Баға халық тұрмысына әсер етуі мүмкін, бірақ бір маусымдық өзгеріс кең тарихи ағымды толық түсіндірмейді. Зар заман саяси отарлау мен қоғамдық қатынастар өзгерісінің аясында қаралады. Ишара: Бір әдеби оқиғадан кеңірек қоғамдық өзгерісті ізде.

Ереже: Әдеби ағым өкілін дәуірі, шығармашылық қызметі және ағыммен тарихи байланысы бойынша анықтайды. Жалпы ұлттық мұраға қатыстылық жалғыз өлшем бола алмайды.

Қолдану: Дұрыс үштік XIX ғасырдағы зар заман поэзиясының белгілі ақындарын қамтиды. Бұл ағымның өкілдері тек осы үшеумен шектеледі деген сөз емес; сұрақ ұсынылған құрамдардың ішінен толық сәйкесін таңдауды талап етеді.

Қате нұсқалар: B) Алғашқы екі есім сәйкес, бірақ Қашғари ортағасырлық сөздік авторы. Бірнеше дұрыс тұлғаның болуы толық тізбектің сәйкестігін дәлелдемейді.

C) Баласағұни ертерек ортағасырлық саяси-этикалық мұраға қатысты. Оның қоғамдық ойы маңызды болғанымен, осы XIX ғасырдағы ағымның өкілі емес.

D) Бұл тұлғалар жыраулық дәстүрдің басқа кезеңдеріне қатысты. Ұлттық мұрадағы сабақтастық нақты әдеби ағымның құрамын бірдей етпейді.

E) Бұл хандар саяси тарихқа үлес қосқан. Қоғамдық маңызы олардың зар заман поэзиясының авторлары болғанын білдірмейді. Ишара: Әр тізбектегі барлық тұлғаның дәуірі мен қызметін тексер.

Ереже: Әдеби ағым атауы мен жеке шығарманың авторлығы ажыратылады. Бір ағымға қатысу оның әрбір шығармасының авторы болуды білдірмейді.

Қолдану: Сұрақ «Зар заман» атты өлеңді нақты атайды, сондықтан Шортанбай Қанайұлы таңдалады. Ағым атауының қолданылуы бірнеше ақынның шығармаларын біріктіріп талдауға мүмкіндік береді, бірақ жеке авторлық сақталады.

Қате нұсқалар: A) Дулат ағымның маңызды өкілі, бірақ сұрақ нақты атаулы өлеңнің авторын сұрайды. Ортақ ағым бір шығарманың авторларын алмастыруға негіз емес.

B) Мұраттың шығармаларында да жер мен халық тағдыры жырланады. Тақырыптық ұқсастық «Зар заман» атты нақты өлеңнің авторлығын оған бермейді.

D) Әбубәкірдің мұрасында заман мен білім мәселелері бар. Бірақ сұралған нақты өлеңнің авторлық байланысы Шортанбайға қатысты.

E) Бұқардың саяси жырлары ертерек тарихи дәстүрмен байланысты. Оны зар заман ағымына атау болған өлеңнің авторы деу шығарманы қате телуге әкеледі. Ишара: Жалпы ағым емес, нақты өлең атауы сұралғанын ескер.

Ереже: Саяси-әлеуметтік өлеңдегі сын билік иесінің әрекетін қоғамдық мүдде тұрғысынан бағалауы мүмкін. Мәртебе мен іс үшін жауапкершілік бөлек ұғымдар.

Қолдану: Дулаттың әкімдерді сынауы олардың халыққа қатысты әрекетін бағалайды. Сондықтан дұрыс жауап қоғамдық жауапкершілікті атайды. Бұл әрбір тарихи әкімге бірдей мінез телу емес; нақты сын мен жалпылаудың шегін сақтау қажет.

Қате нұсқалар: A) Қызметтік саты адамның ісінің әділдігін дәлелдемейді. Ақын нақты жағымсыз әрекеттерді сынағандықтан, биліктің халық алдындағы жауапкершілігі негізгі өлшем болып тұр.

B) Бұйрық саны әкімшілік белсенділікті көрсетуі мүмкін. Бірақ қоғамдық сын шешімдердің халыққа әсері мен билік иесінің жауапкершілігін бағалауға бағытталған, сандық белсенділікпен шектелмейді.

D) Көркем мәтінде эмоция бар, бірақ шарт әкімдердің қоғамдық әрекеті сыналғанын нақты береді. Оны тек жеке сезім деу өлеңдегі жауапкершілік мәселесін елемейді.

E) Сыртқы бедел нақты қызмет салдарын алмастырмайды. Берілген өлеңдердегі жағымсыз әрекетке назар билік иесінің халық алдындағы жауапкершілігін тексеруге бағытталған. Ишара: Сын адамның атағына ма, әлде қоғамға әсер ететін ісіне ме?

Ереже: Әдеби деректі тарихи контекст, авторлық мақсат және сыналған әрекет тұрғысынан талдайды. Бағалау мен тексерілетін оқиға мәліметін бірге, бірақ бөлек деңгейде қарастырады.

Қолдану: Дұрыс тәсіл ақынның бағасын оның ортасымен байланыстырып, кімнің қандай әрекеті сыналғанын анықтайды. Бұл шығарманың қоғамдық мәнін сақтайды және бір пікірді бүкіл қоғамның толық мінездемесіне айналдырудан қорғайды.

Қате нұсқалар: A) Нақты сыннан бүкіл топқа бірдей әрекет телуге болмайды. Әр тұлғаның қызметі мен жағдайын дерек арқылы ажырату қажет.

B) Поэзия авторлық көзқарас пен эмоцияны жеткізеді. Оның тарихи құндылығы бар, бірақ жанрлық ерекшелікті елемей толық хаттамаға теңестіру дұрыс емес.

D) Өткен билік қатынастары өз дәуірінің институттарында талданады. Бүгінгі атауларды механикалық ауыстыру тарихи мағынаны өзгертуі мүмкін.

E) Сын қоғамдық қатысудың бір нысаны. Оны қатыссыздықтың дәлелі ету шарттағы әлеуметтік мазмұнды терістейді. Ишара: Автордың бағасы қандай жағдайға және қандай әрекетке бағытталған?