XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастары

Ереже: Ағартушылық білімнің, саналы еңбектің және адамгершіліктің қоғамдық дамудағы маңызын алға шығарады. Ортақ бағытты анықтау әр тұлғаның қызметін бірдей деп жариялау емес.

Қолдану: Шоқан зерттеу мен реформаны, Ыбырай білім беру мен халық мүддесін, Абай білім мен адал еңбекті маңызды санады. Сондықтан ортақ жауап халық жағдайын жақсартуға ұмтылуды атайды. Олардың нақты қызмет салалары мен ұсынған жолдары бөлек талданады.

Қате нұсқалар: A) Лауазымды адамның кірісі бүкіл халықтың жағдайын көрсетпейді. Ағартушылықта білім, әділдік және қоғамдық пайда кеңірек өлшемдер ретінде қарастырылады.

B) Әскери оқиғалар дәуірге әсер етті, бірақ ағартушылар қызметінің ортақ тәсілі білім мен қоғамдық ойды дамытуға қатысты. Тек жорыққа сүйену осы қызметті елемейді.

C) Бұл ұсыныс білімнің қоғамдық маңызын тарылтады. Халықты ағарту мақсаты жекелеген дәулетті топтың артықшылығын сақтаумен бірдей емес.

D) Ғылымды меңгеру ұлттық мұраны міндетті түрде жоғалтуды талап етпейді. Ағартушылардың қызметінде мәдениет, тіл және жаңа білім мәселелері қатар қарастырылды. Ишара: Үшеуіне ортақ мақсатты ізде; бір адамның қызметін бәріне теліме.

Ереже: Тарихи тұлғаның лауазымға ұмтылысын оның жариялаған мақсаты мен нақты әрекетін байланыстырып бағалайды. Лауазым атауы саяси ниетті өздігінен толық ашпайды.

Қолдану: Шоқан бұл қызмет арқылы халыққа пайда тигізіп, әкімшілік пен ықпалды топтардың қиянатын тежеуге ұмтылды. Дұрыс жауап оның қоғамдық мақсатын көрсетеді. Кандидатурасын ұсынуы сол мақсаттың толық іске асқанын немесе қызметке бекітілгенін білдірмейді.

Қате нұсқалар: B) Бұл оның халыққа пайда тигізу ниетіне сәйкес келмейді. Сұрақ сайлануға ұмтылыстың қоғамдық мақсатын сұрайды, биліктің жай ғана күшеюін емес.

C) Шоқанның ғылыммен айналысуы белгілі, бірақ осы ниеттің мақсаты халықты қорғаумен байланысты. Басқа қызмет саласын нақты саяси мақсатының орнына қоюға болмайды.

D) Қиянаттан қорғау мен бақылаусыз алым жинауға жол ашу қарама-қарсы ұстанымдар. Лауазымға ұмтылуды кез келген билік иесінің пайдасымен шатастыру дұрыс емес.

E) Аға сұлтан қызметіне кандидат болу дербес хандық жариялау емес. Мұндай мемлекеттік бағдарлама туралы осы әрекеттің өзінен қорытынды жасауға негіз жоқ. Ишара: Қызмет атауынан бұрын оның халыққа не үшін қажет болғанын ойла.

Ереже: Саяси үдерісте ниет, кандидатура ұсыну, сайлау және бекіту сияқты сатылар ажыратылады. Бір саты туралы дерек кейінгі нәтижені автоматты түрде растамайды.

Қолдану: Сұрақтағы бекітілмеу қызметке ұмтылыстың нәтижесіз қалғанын көрсетеді. Сондықтан дұрыс қорытынды екі кезеңнің айырмасын атайды. Бұл дерек Шоқанның ғылыми қызметін жоққа шығармайды және қоғамдағы барлық адамның пікірін бірдей етіп көрсетпейді.

Қате нұсқалар: B) Шарт бекітілмегенін анық айтады. Ұсыну кезеңін қызметке кірісумен теңестіру нақты нәтижені кері мағынаға өзгертеді.

C) Әкімшілік шешім ғылыми еңбектің мазмұнын бағалаудың орнына жүрмейді. Саяси қызмет нәтижесі мен зерттеу сапасын жеке өлшемдермен тексеру қажет.

D) Кандидатураны бекітпеу лауазымның болмауын білдірмейді. Шарт сол қызметке қатысты нақты әкімшілік кедергіні сипаттайды.

E) Әкімшіліктің шешімін бүкіл халықтың біртұтас пікірі деп көрсетуге болмайды. Әр топтың ұстанымын анықтау үшін бөлек дерек қажет. Ишара: Ұсыну, бекіту және қызмет атқару ұғымдарын бөлек қарастыр.

Ереже: Қоғамдық реформа нақты қоғамның жағдайына, қажеттілігіне және даму мүмкіндігіне сай бағаланады. Бір үлгіні барлық ортаға бірдей қолдану оның пайдалы болуына кепіл емес.

Қолдану: Шоқан сот жүйесін өзгерткенде халықтың тұрмысын және қалыптасқан құқықтық тәжірибесін ескеруді маңызды санады. Дұрыс жауап осы талапты білдіреді. Бұл кез келген өзгеріске қарсы болу емес; реформаның мазмұны мен халыққа әсерін тексеру ұстанымы.

Қате нұсқалар: A) Шоқан сырттан күштеп енгізілген үлгінің халыққа зиян келтіруі мүмкін екенін ескертті. Қоғамдық жағдайды зерттемей көшіру оның талабына сәйкес келмейді.

C) Құжат саны халыққа пайдалы нәтиженің тікелей өлшемі емес. Әділеттілік, қолжетімділік және нақты тұрмысқа сәйкестік те бағалануы керек.

D) Бір топтың мүддесі бүкіл қоғамның қажетіне тең емес. Халыққа қатысты реформаны бағалауда қарапайым тұрғындардың жағдайы да ескеріледі.

E) Жергілікті тәртіпті білу реформа жобасын бағалауға қажет. Оны кейінге қалдыру шешімнің халық өмірімен байланысын әлсіретеді. Ишара: Жоба қандай қоғамға енгізілетінін және кімге пайда беретінін тексер.

Ереже: Сот рәсімінің сапасын тараптардың қатысуы, дәлел келтіруі және шешімді қайта қарату мүмкіндігі арқылы талдауға болады. Рәсім мен әр істің нақты нәтижесі ажыратылады.

Қолдану: Сұрақта екі белгі берілген: дауға қатысу және шағымдану. Дұрыс жауап оларды бір рәсімдік артықшылық ретінде байланыстырады. Бұл барлық бидің әр шешімі мінсіз болды деген тұжырым емес; нақты шешімнің әділдігі жеке тексеріледі.

Қате нұсқалар: A) Шартта шағымдану мүмкіндігі берілген. Сондықтан шешім мүлде талқыланбайды деу көрсетілген рәсімнің мағынасын теріске шығарады.

B) Байлық сұрақтағы қатысу мен шағымдану тетіктерін сипаттамайды. Рәсімдік артықшылықты адамның мүлкімен алмастыру негізгі белгілерді елемейді.

C) Шарт тараптардың қатысуын атап көрсетеді. Оны әкімшілік өкілдерімен шектеу берілген ақпаратқа сәйкес келмейді.

E) Шағымдану тетігі шешімді қайта тексеруге жағдай жасайды. Оның болуы барлық бастапқы шешімнің қателігін автоматты түрде дәлелдемейді. Ишара: Тұлғаның атағын емес, дауласушыға берілген мүмкіндіктерді бағала.