Қазақстанда көшпелі малшаруашылығы және егіншіліктің дамуы

Ереже: Шаруашылық түрін түсіндіруде табиғи орта мен адамның бейімделу әрекетін бірге қарастыру керек. Қуаңшылық, су тапшылығы және жайылымның маусымдық өзгерісі малды жыл бойы бір орында ұстау мүмкіндігін шектейді.

Қолдану: Берілген өңірде малшылар ресурс бар жерге ауыса алады. Маусымдық көшу шөп пен судың әр жерде әр уақытта қолжетімді болуын пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл шешім нақты ортаға бейімделуді көрсетеді, барлық шаруашылықты бірдей тәсілге көшіруді білдірмейді.

Қате нұсқалар: A) Қора малды паналатады, бірақ шөп қорының маусымдық өзгеруі мен жаңа жайылымға жету мәселесін өздігінен шешпейді.

B) Жауын-шашынның аздығы мұндай егіншілікке шектеу жасайды; шарт көшпелі мал өсіруге бейімделуді түсіндіруді сұрайды.

C) Үздіксіз шоғырлану шөп тапшылығын күшейтеді; маусымдық көшу ресурсты кеңістік бойынша бөліп пайдалануға мүмкіндік береді.

E) Қоныстың көлемі жеткіліксіз өлшем; малға су мен азық қажет, ал шарт олардың өзгермелі қолжетімділігін көрсетеді. Ишара: Су мен шөп қоры өзгергенде малды бір орында қалдырудың салдарын салыстыр.

Ереже: Табиғи ресурс шектеулі болғанда шаруашылықтың сұранысы мен сол ресурстың сыйымдылығын салыстыру қажет. Мал басының артуы азыққа және суға жалпы қажеттілікті көбейтеді, бірақ жайылымның қорын өздігінен көбейтпейді.

Қолдану: Шартта бір жердің шөбі бұрынғы малды қамтамасыз еткенімен, көбейген малға жетпейді. Жаңа жайылым іздеу осы тапшылыққа жауап береді. Себеп мал саны мен қолда бар азық арасындағы сәйкессіздіктен табылады; сыртқы тарихи оқиғаларды қосу қажет емес.

Қате нұсқалар: A) Қора саны көбейгенімен, шөп тапшылығы сақталады; сұраныс пен азық қоры арасындағы арақатынас шешуші.

B) Жер көлемін білу жеткіліксіз: сол жердегі шөп мөлшері мен малдың қажеттілігін бірге бағалау керек.

D) Жердің өнімділігі мал санымен бірге өздігінен артпайды; шарт шөптің жеткіліксіз болғанын нақты береді.

E) Қоныс тұрақтылығы ресурстың жеткіліктілігін қамтамасыз етпейді; тапшылық жаңа жайылым іздеуге себеп болған. Ишара: Шарттағы қай көрсеткіш өсіп, қай ресурс жеткіліксіз болып қалғанын анықта.

Ереже: Жайылымды пайдалану қарқыны оның табиғи қалпына келу мүмкіндігімен үйлесуі керек. Алқапқа түсетін қысымды азайту өсімдік жамылғысының сақталуына көмектеседі. Маусымдық ауысу табиғи тепе-теңдікті ескеретін шаруашылық амалдарының бірі.

Қолдану: Малшылар бұрынғы жерді уақытша босатып, басқа жайылымға өтеді. Сондықтан бір аумақтағы үздіксіз жүктеме азаяды және шөптің қайта өсуіне мүмкіндік туады. Бұл тәсілдің мәні малды мүлде жаймауда емес, жайылымды кезектестіріп пайдалануда жатыр.

Қате нұсқалар: B) Мал санын білу пайдалы, бірақ есеп жүргізудің өзі шөптің өсуіне уақыт бермейді; жерді кезектестіру қажет.

C) Бұл жүктемені арттырады; шарттағы демалыс беру арқылы қалпына келуге мүмкіндік жасау мақсатына қайшы.

D) Шартта егістік емес, мал жаю алқабы кезектеседі; жерді жырту туралы дерек берілмеген.

E) Бұл үздіксіз қысымды сақтайды; маусымдық ауысудың экологиялық мәні қысымды бөліп пайдалануда. Ишара: Алқап уақытша бос қалғанда өсімдікке қандай мүмкіндік пайда болатынын ойла.

Ереже: Шаруашылық түрін бір белгімен емес, қоныстану, мал жаю және қосымша кәсіптердің үйлесімімен анықтайды. Жартылай көшпелі үлгіде маусымдық көшу тұрақты қысқы қоныспен қатар жүреді; қыстау маңында шөп дайындау немесе егіншілік болуы мүмкін.

Қолдану: Қауымның қыста тұрақты мекені бар, бірақ қалған маусымдарда жайылым ауыстырады. Осы екі белгі бірге жартылай көшпелі шаруашылықты көрсетеді. Шағын егіншілік мал бағуды жоққа шығармайды; ол шаруашылықтың қосымша бөлігін құрайды.

Қате нұсқалар: A) Көктем мен жазда көшетіні берілген; жыл бойғы бір мекенде қалу бұл қауымға сәйкес келмейді.

B) Қауымда тұрақты қыстау мен оның маңындағы қосымша кәсіп бар; осы белгілер жартылай көшпелі үлгіні көрсетеді.

C) Қауым маусымдық жайылымға көшеді; малды жыл бойы қорада ұстау шарттағы қозғалысқа сәйкес емес.

D) Мал жайылымға көшіріледі, ал қаладағы тұрақты өндіріс көрсетілмеген; негізгі белгілерді алмастыруға болмайды. Ишара: Тұрақты қысқы мекен мен басқа маусымдағы көшуді бір жүйе ретінде қарастыр.

Ереже: Қоныстану үлгісі тұрғындардың мекенді қаншалықты тұрақты пайдаланатынымен анықталады. Мал өсіру тек көшпелі өмірге тән емес: отырықшы тұрғындар да мал бағып, оны қорада ұстай алады. Кәсіп пен қоныстану ұғымдарын ажырату қажет.

Қолдану: Берілген қауым жыл бойы бір мекенде тұрады және малын сол аумаққа байланысты ұстайды. Бұл тұрақтылық отырықшы үлгіге сәйкес келеді. Қорытынды малдың санына немесе түріне емес, тұрғындардың мекен ауыстырмайтынына сүйенеді.

Қате нұсқалар: B) Шартта маусымға қарай басқа қонысқа көшу жоқ; негізгі белгі жыл бойғы тұрақты мекен болып тұр.

C) Үнемі көшу бір елді мекенде тұрақты тұруға қайшы; малдың болуы көшпелілікті өздігінен дәлелдемейді.

D) Көктемдегі қысқа аялдау емес, жыл бойы бір мекенді пайдалану көрсетілген; уақыт өлшемін шатастыруға болмайды.

E) Қауымның белгілі мекені және сол маңдағы мал бағатын аумағы бар; аумақтың жоқтығы шартта айтылмайды. Ишара: Адамдардың негізгі кәсібінен бұрын қонысының жыл бойы өзгеретін-өзгермейтінін тексер.