Шөлейттену
55-параграф · Оқулықтың 161–164-беттері
«Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Шөлейттену» тақырыбы, 55-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Құрғақ өңірде бұрын өнімді жайылым өсімдік жамылғысын және топырақ құнарын жоғалтты. Адамның шамадан тыс…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Құрғақ жердің деградациясы түріндегі шөлейттену
Жауап нұсқалары
- A.Тек бір күндік ауа температурасының ауытқуы
- B.Топырақтың барлық қасиетінің өзгеріссіз қалуы
- C.Кез келген табиғи шөлдің алғаш пайда болуы ғана
- D.Өсімдік өнімділігінің міндетті артуы
- E.Құрғақ жердің деградациясы түріндегі шөлейттенудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Шөлейттену құрғақ аймақтардағы жер деградациясын білдіреді; климаттық өзгергіштік пен адам әрекеті ықпал етуі мүмкін. Табиғи шөлдің болуын осы үдеріспен толық теңестірмейді.
Қолдану: Бұрын өнімді жер құнар мен жамылғыны жоғалтқан. Сондықтан бұл табиғи шөл атауы ғана емес, құрғақ жердің деградациясы.
Қате нұсқалар: A) Шарт ұзақ мерзімді жамылғы және құнар жоғалуын береді.
B) Жамылғы мен құнардың жоғалуы нақты өзгеріс.
C) Шөлейттену өнімді жердің деградациясын сипаттайды; тек бастапқы табиғи шөл емес.
D) Өнімді жайылымның әлсіреуі берілген, арту емес. Ишара: Шарт бастапқы табиғи орта туралы ма, әлде оның өнімділігінің төмендеуі туралы ма?
Дұрыс жауап: Дефляция, яғни желдік ұшыру
Жауап нұсқалары
- A.Тек жерасты суының көтерілуі
- B.Дефляция, яғни желдік ұшырудұрыс
- C.Топырақ жамылғысының міндетті қалыңдауы
- D.Тек гумустың химиялық түзілуі
- E.Су ағынымен шайылу
Түсіндірме
Ереже: Дефляцияда жел құрғақ беттен топырақ бөлшектерін көтеріп тасымалдайды. Өсімдік жамылғысының әлсіреуі беттің осалдығын арттыра алады.
Қолдану: Шартта жел және ұсақ құрғақ бөлшектер бар. Сондықтан дефляция ұғымы су эрозиясынан дәлірек.
Қате нұсқалар: A) Жерасты суы емес, беткі құрғақ бөлшектер қозғалып тұр.
C) Бөлшектер аумақтан кеткенде жамылғы жоғалуы мүмкін.
D) Ұсақ бөлшектердің механикалық ұшуы сипатталған.
E) Шарт тасымалдаушы ретінде суды емес, желді береді. Ишара: Топырақты нақты қай агент тасымалдап тұр?
Дұрыс жауап: Су эрозиясы
Жауап нұсқалары
- A.Тек табиғи түрлер санының есептелуі
- B.Топырақтың барлық органикалық затының бірден көбеюі
- C.Жердің құнары еш өзгермей тек түсінің ауысуы
- D.Желдік дефляция
- E.Су эрозиясыдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Су эрозиясы ағынның топырақ бөлшектерін шайып әкетуімен байланысты. Жамылғы азайса, беткейдегі ағынның әсері күшеюі мүмкін.
Қолдану: Нөсер мен шайылу тікелей аталған. Сондықтан су эрозиясы дұрыс; желден ұшу басқа механизм.
Қате нұсқалар: A) Шарт өлшеу емес, физикалық бұзылуды сипаттайды.
B) Топырақ шайылуы гумустың міндетті артуы емес.
C) Топырақ жоғалуы мен жыра түзілуі түс өзгерісінен кең бұзылу.
D) Тасымал нөсер суымен жүрген, жел негізгі агент ретінде берілмеген. Ишара: Жыраны қалыптастырған су қозғалысының бағытын қара.
Дұрыс жауап: Жамылғы сиреп, топырақтың бұзылуға осалдығы артады
Жауап нұсқалары
- A.Топырақ жел мен су әсерінен толық қорғалады
- B.Жамылғы сиреп, топырақтың бұзылуға осалдығы артадыдұрыс
- C.Жамылғы барлық жағдайда міндетті қалыңдайды
- D.Шамадан тыс жаю өсімдіктің қалпына келуіне міндетті жеткілікті уақыт береді
- E.Мал саны орта сыйымдылығына ешқашан қатысты емес
Түсіндірме
Ереже: Жайылымды пайдалану оның өнімділігі мен қалпына келу қарқынына сәйкес болуы керек. Артық қысым өсімдік жамылғысын әлсіретіп, жер деградациясына ықпал етеді.
Қолдану: Өсімдік мал тұтынған мөлшерді орнына толтыра алмайды. Сондықтан жамылғының сиреуі мен ашық топырақтың осалдығын күтеміз.
Қате нұсқалар: A) Жамылғының азаюы қорғанысты әлсіретуі мүмкін.
C) Шарт өсімдіктің қалпына келуінен артық қысымды береді.
D) Шартта тұтыну өсімдік қайта өсуінен артық, жеткілікті қалпына келу кепілі жоқ.
E) Жайылым ресурсының қайта өсуі пайдалануға шек қояды. Ишара: Ресурс тұтынылуы мен қайта өсу қарқынын салыстыр.
Дұрыс жауап: Өсімдіктің қалпына келуіне уақыт беріп, жайылым қысымын реттеуге
Жауап нұсқалары
- A.Бүкіл жайылымды бірден егістікке айналдыруға
- B.Әр учаскенің өсімдігін үздіксіз толық жұлуға
- C.Тек мал санын есептеп, жаю режимін өзгертпеуге
- D.Өсімдіктің қалпына келуіне уақыт беріп, жайылым қысымын реттеугедұрыс
- E.Демалыс берілген соң нәтижені бақылауды тоқтатуға
Түсіндірме
Ереже: Айналыммен пайдалану және жүктемені реттеу өсімдіктің өсуі мен тұқым беруіне мүмкіндік жасай алады. Нәтижесі жамылғы және өнімділік бақылауымен бағаланады.
Қолдану: Бір бөлік демалғанда өсімдік қайта өседі, ал қысым барлық жерге үздіксіз түспейді. Бұл жайылымды сақтауға бағытталған басқару.
Қате нұсқалар: A) Жайылымды қалпына келтіру жоспарланған, міндетті жырту емес.
B) Кезектесу мен демалыс үздіксіз толық пайдалануға қарсы.
C) Шарт нақты пайдалану режимінің өзгеруін береді.
E) Қалпына келуін дерекпен тексеру керек; уақыт беру толық кепіл емес. Ишара: Жоспар өсімдікке қайта өсу үшін қай кезеңде мүмкіндік береді?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология, 2-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.