Алкиндер

Ереже: Бір үштік байланысы бар ашық тізбекті алкиндердің жалпы формуласы CnH2n−2. Үштік байланыс қаныққан тізбекпен салыстырғанда екі қанықпаушылық дәрежесін береді.

Қолдану: n=7 болғанда H=2·7−2=12. Сондықтан молекулада жеті C және он екі H атомы болады.

Қате нұсқалар: B) Бұл алканнан алты сутекке кем; жалғыз үштік байланыстан басқа қанықпаушылық қажет.

C) Бұл жеті көміртекті алканның формуласы; үштік байланысқа сәйкес төрт сутекке кемуді ескермейді.

D) Бір үштік байланысы бар алкинге сай, бірақ шарттағы жеті емес, алты көміртек атомы бар.

E) Бұл бір қос байланысы бар ашық тізбекті алкенге сәйкес келеді. Ишара: Алкен мен алкин үшін сутек саны қалай өзгеретінін салыстыр.

Ереже: Үштік байланыста бір σ және екі π байланыс болады. Оны түзетін көміртек екі sp-орбитальмен σ байланыстар жасап, екі гибридтенбеген p-орбитальды π байланыстарға жұмсайды.

Қолдану: Этиннің әр C атомы H-пен және екінші C-пен екі σ байланыс түзеді. Екі σ-бағыты сызықтық орналасады, бұрыш 180°.

Қате нұсқалар: A) Сызықтық геометрия дұрыс, алайда sp2 үш σ-бағытына сәйкес келіп, 120° береді.

B) Гибридтену дұрыс, бірақ екі sp-орбиталь бір-біріне қарсы бағытталғандықтан бұрыш 180°.

C) Төрт σ-бағыты бар тетраэдрлік атомға тән, үштік байланыс түзетін көміртекке сәйкес емес.

D) Үш σ-бағыты бар тригональды атомға тән; этинде әр көміртекте екі σ-бағыт бар. Ишара: Бұрышты анықтағанда π байланыстарды жеке σ-бағыт ретінде санамаңыз.

Ереже: Дара байланыс — бір σ; үштік байланыс — бір σ мен екі π. Байланыс реті мен σ-байланыстар саны бір ұғым емес.

Қолдану: Екі C–H байланысы 2σ береді. C≡C байланысы тағы 1σ және 2π береді. Жиыны 3σ+2π.

Қате нұсқалар: A) Сигма саны дұрыс, бірақ үштік байланыста екі π байланысы бар.

B) Тек C≡C байланысын санаған; екі C–H σ байланысы да молекулаға кіреді.

C) Бес байланыс ретін түгел σ деп санаған; үштік байланыста екі π-құрамдас болады.

D) C–H байланыстар σ болады, ал C≡C құрамында үш π емес, бір σ және екі π бар. Ишара: Алдымен екі C–H байланысын, содан соң үштік байланысты жеке талдаңыз.

Ереже: Алкиннің атауында үштік байланысы бар негізгі тізбек және үштік байланыстың ең кіші бастапқы локанты көрсетіледі.

Қолдану: Негізгі тізбек бес C-ден тұрады. Оңнан санағанда C≡C 2 және 3 арасында, солдан 3 және 4 арасында. Ең кіші бастапқы нөмір — 2.

Қате нұсқалар: A) Тізбек қарама-қарсы жақтан нөмірленсе үштік байланыс 2-нөмірден басталады; кіші локант таңдалады.

B) Үштік байланыс шеткі көміртектен басталмайды; оң жақтан екінші және үшінші көміртектің арасында.

D) Негізгі тізбекте бес көміртек бар; «бут» төрт көміртекті білдіреді.

E) Көміртек саны мен локант дұрыс, бірақ «ен» қос байланысты, «ин» үштік байланысты көрсетеді. Ишара: Екі жақтан нөмірлеп, үштік байланыстың бірінші көміртегін салыстыр.

Ереже: Изомерлердің молекулалық формуласы бірдей, байланысу реті әртүрлі болады. Қысқа алкиндерде үштік байланыстың орны өзгеруі мүмкін.

Қолдану: Төрт көміртекті тізбекте C≡C шетте немесе ортасында орналасады: HC≡C–CH2–CH3 және CH3–C≡C–CH3. Өзге жақтан нөмірлеу жаңа құрылым бермейді.

Қате нұсқалар: A) Пропин C3H4, көміртек саны басқа; бір молекулалық формуланың изомерлері бола алмайды.

C) Бут-3-ин деп жазылған тізбек кері нөмірленген бут-1-иннің өзі; екінші изомер емес.

D) Формуласы C4H6 болғанымен, үштік емес, екі қос байланысы бар диендер.

E) Бұлар алкендер, формуласы C4H8; C4H6 алкиндеріне жатпайды. Ишара: Изомерді санағанда тізбекті кері бұрып қайталанған құрылымды алып тастаңыз.