Халықаралық қатынастардағы биполярлық жүйенің ыдырауы мен өзгеруі (1985–1996 жж.)

Ереже: Биполярлық құрылымда ықпал мен қауіпсіздік саясаты екі жетекші орталық айналасында шоғырланады, бірақ өзге елдер мен институттар жойылмайды.

Қолдану: АҚШ пен КСРО әскери одақтарға жетекшілік етіп, халықаралық қауіпсіздік пен идеологиялық бәсекеде екі негізгі орталық болды. Сондықтан «екі полюс» өзге мемлекеттер жоқ дегенді емес, ықпал құрылымының осы екі орталыққа шоғырлануын білдіреді.

Қате нұсқалар: A) БҰҰ маңызды болғанымен, биполярлық ұғымын оның рәсімі анықтамайды. Ұғым екі жетекші күш орталығының құрылымына қатысты.

C) Экономикалық бөлініс қарсыластықтың бір қыры ғана. Биполярлықтың негізгі белгісі — АҚШ пен КСРО бастаған әскери-саяси орталықтар.

D) Уақыт өте басқа мемлекеттер де ядролық қаруға ие болды. Екі полюс қаруы бар елдердің жай санын емес, жетекші ықпал орталықтарын білдіреді.

E) Бұл бір орталықтан үйлестіруді сипаттайды. Қырғи-қабақ соғыстың екі қарсылас полюсін ашпайды. Ишара: «Полюс» дегенді жеке мемлекет саны емес, ықпал орталығы ретінде түсін.

Ереже: Қырғи-қабақ соғыста НАТО Батыс блогымен, ал Варшава шарты ұйымы Кеңес Одағы бастаған Шығыс блогымен байланыстырылды.

Қолдану: НАТО Батыс елдерінің, Варшава шарты ұйымы КСРО бастаған Шығыс елдерінің әскери-саяси одақтары болды. Экономикалық интеграция ұйымдары мен қауіпсіздік диалогының алаңдарын осы әскери блоктармен шатастырмау керек.

Қате нұсқалар: A) НАТО әскери-саяси одақ болды, ал Өзара экономикалық көмек кеңесі экономикалық ынтымақтастықты ұйымдастырды. Қарсы әскери блок — Варшава шарты ұйымы.

B) Бірінші ұйым экономикалық интеграцияға бағытталды. Сұрақ екі әскери-саяси одақты бірге таңдауды талап етеді.

C) Кеңес диалог пен қауіпсіздік жөніндегі көпжақты үдеріс еді, НАТО-ға қарсы Шығыс әскери блогы емес.

D) Бұл экономикалық құрылымдардың жұбы. Әскери-саяси қарсыласудың негізгі ұйымдары НАТО мен Варшава шарты ұйымы болды. Ишара: Бір-біріне қарсы тұрған әскери блоктарды таңда.

Ереже: Биполярлық құрылым ықпалдың шоғырлануын білдіреді, абсолютті бақылауды емес; жергілікті мүдде мен дербес әрекет сақталды.

Қолдану: Шарттағы «әрбір» және «толық» сөздері екі блоктың ықпалын шектен тыс жалпылайды.

Қате нұсқалар: A) Қосылмаған елдердің дербес мүддесі мен саясаты болды. Сыртқы ықпал әрбір шешімді ресми бекіту құқығына тең емес.

B) Бәсеке дамушы елдерге де тарады. Дұрыс түзету ықпалды түгел жоққа шығармай, оның шегін көрсетеді.

D) Қару көмегі ықпал тетігі болуы мүмкін, бірақ жергілікті мүдде мен шешімді толық басқаруды дәлелдемейді.

E) Одақтық байланыс айырмашылықтардың бәрін жоймайды. Сондықтан бірде-бір ауытқу болмаған деген қорытынды тым жалпылама. Ишара: Қуатты ықпал мен толық басқарудың арасын ажырат.

Ереже: Ядролық тежеу тікелей соғыстың құнын өсірді, бірақ идеологиялық және әскери қарсыласуды жойған жоқ.

Қолдану: Блоктар қарулануды жалғастырып, бір-біріне қарсы тұрды; сонымен бірге ядролық соғыстың салдары оларды тікелей қақтығыстан сақтандырды. Демек, қарсыласу мен тежеу қатар жүрді, ал аймақтық жанжалдар қаупі толық жойылған жоқ.

Қате нұсқалар: B) Ядролық соғыстың жойқын салдары шешім қабылдау құнын арттырды. Қару санының өсуі соғысты қауіпсіз етпейді.

C) Шығынның артуы мүдделерді теңестірмейді. Шарт қарсыластық сақталғанын, бірақ үлкен соғыс қаупі тежелгенін көрсетеді.

D) Тікелей ірі соғыстан сақтану жергілікті жанжалдардың болмауын білдірмейді. Тежеудің ауқымын шексіз кеңейтуге болмайды.

E) Мысалда қарулану күшейген. Дипломатиялық сақтық әскери бәсекеден толық бас тартумен тең емес. Ишара: Қарсыласу бар ма және тікелей соғысты не тежейді?

Ереже: Кооперациялық биполярлықта екі полюс сақтала тұрып, қаруды шектеу және қауіпсіздік туралы келіссөз күшейеді.

Қолдану: 1985 жылдан кейінгі диалог ортақ қауіпсіздік тәуекелін келісіммен азайтуға мүмкіндік ашты. Екі полюс бірден жойылған жоқ: өзгергені — қарсыластықты басқару және қарулануды шектеу тәсілі.

Қате нұсқалар: A) Шартта жоғары деңгейдегі келіссөз бен қысқарту жобасы бар. Әрекетті тек қару жарысы деп сипаттау жаңа тәсілді елемейді.

B) Бір саладағы келісім саяси жүйелердің бірдей болғанын дәлелдемейді. Ынтымақтастық пен айырмашылық қатар сақталуы мүмкін.

C) 1985 жылдан кейін КСРО әлі өмір сүрді. Диалогтың күшеюі мен 1991 жылғы ыдырау — әртүрлі оқиғалар.

E) Шартқа келу одақтардың бірден жойылуын білдірмейді. Келіссөз екі полюс пен олардың ұйымдары бар кезде өтті. Ишара: Құрылым сақталған кезде өзара әрекет тәсілі қалай өзгерді?