Мемлекеттердің саяси-құқықтық жүйесі дамуының қазіргі тенденциялары

Ереже: Саяси-құқықтық жүйе мемлекеттік және қоғамдық институттардың өзара әрекетін құқықтық ережелермен бірге қамтиды.

Қолдану: Берілген жағдайда шешімге бірнеше түрлі институт ықпал етеді; оларды бір мекеменің құрылымына сыйғызуға болмайды.

Қате нұсқалар: B) Бұлар бәсекенің сайлау қырын ашады, бірақ мемлекеттік органдардың өкілетін және құқықтық нормаларды толық қамтымайды.

C) Аппарат туралы дерек маңызды, алайда қоғамдық бірлестіктер мен партиялардың шешімге ықпалын сыртта қалдырады.

D) Құқықтық негізді білу жеткіліксіз: оны іске асыратын институттар мен олардың нақты байланыстары да талданады.

E) Саяси мәдениет жүйеге әсер етеді, бірақ институттар мен заңдық өкілеттердің орнын баспайды. Ишара: Қатысушыларды, олардың өкілетін және ортақ ережелерін бір кестеге түсір.

Ереже: Саяси билік ұғымы мемлекеттік биліктен кең: партиялар ықпал етеді, ал мемлекеттік орган заңды мәжбүрлеу мен жалпыға міндетті шешім құзыретіне ие.

Қолдану: Науқан партияның саяси рөлін көрсетеді; заңды орындау үкіметтің ерекше құқықтық өкілеті.

Қате нұсқалар: A) Үкіметтің шешімдері де қоғамдағы мүдделерге ықпал етеді. Мемлекеттік билік саяси биліктен тыс емес, оның ерекше бөлігі.

B) Саяси қолдау бағдарламаны заңға айналдырмайды. Міндетті құқықтық актіні тиісті орган белгіленген рәсіммен қабылдайды.

D) Сайлаудағы жеңіс партия басшылығына мемлекеттік органның құзыретін автоматты бермейді. Өкілет лауазымдар мен рәсімдер арқылы жүзеге асады.

E) Партия биліктен тыс та бағдарлама, науқан және қоғамдық пікір арқылы ықпал ете алады. Қызметкерлер саны құқықтық құзыретпен тең емес. Ишара: Ықпал ету мен жалпыға міндетті шешім қабылдау айырмасын ізде.

Ереже: Мемлекеттік органның құзыреті заңмен анықталады және заңның қолданылу аясына кіретін тұлғаларға міндетті. Ерікті бірлестіктің ішкі ережелері мүшелік қатынасқа сүйенеді; бұл оған аумақ тұрғындарының бәрін басқару құқығын бермейді.

Қолдану: Мысалда міндеттің аумаққа таралуы мен мүшелікке ғана таралуы салыстырылады.

Қате нұсқалар: A) Қоғамдық қолдау легитимділікке әсер етеді, бірақ заңның қолданылуы әр адамның оны қолдауына тәуелді емес.

B) Қызмет бағасы құқықтық юрисдикцияны анықтамайды. Мемлекеттік қызмет ақылы, ал бірлестік көмегі тегін болуы да мүмкін.

C) Мүше санының өсуі мүшелік ережені сол аумақтағы барлық тұрғынға міндетті заңға айналдырмайды.

E) Екеуі де әртүрлі аумақта жұмыс істей алады. Мысалдағы айырма ауқымның атауында емес, міндеттеу өкілетінің құқықтық негізінде. Ишара: Ереже кімге және қандай құқықтық негізбен міндетті екенін анықта.

Ереже: Заңдылық үшін билік шешімінің құзырет пен заңға сай болуы қажет; нәтиже немесе танымалдық құқықтық негізді алмастырмайды.

Қолдану: Әкімнің пайдалы мақсатты көздеуі заңда жоқ алымды өзі енгізуге өкілет бермейді.

Қате нұсқалар: A) Қоғамдық мойындау маңызды, бірақ сұрақта арнайы заңды негіздің жоқтығы берілген. Мақұлдау құзыреттің орнына жүрмейді.

B) Бұл алымның пайдасын бағалайды. Пайдалы жұмсау алымды енгізуге заңды өкілет бар екенін дәлелдемейді.

C) Қарсылықтың байқалмауы заңдылықты растауға жеткіліксіз. Азаматтардың үндемеуі де заңда жоқ құзырет бермейді.

D) Түсім мен шығынды салыстыру экономикалық негіздеме береді. Ол міндетті алымға қажетті құқықтық негізді алмастырмайды. Ишара: Мақсатқа емес, шешімді кім қандай заңға сүйеніп қабылдағанына қара.

Ереже: Вебердің үлгісінде дәстүрлі легитимділік орныққан салт пен бұрыннан қалыптасқан билік тәртібіне сенімге негізделеді.

Қолдану: Басшыны мойындатқан себеп — оның жеке ерекше қасиеті не жазылған рәсім емес, әулеттік салт.

Қате нұсқалар: A) Шартта сайлау мен оның нәтижесі жоқ. Мойындау билеуші әулеттің бұрыннан келе жатқан салтына сүйенеді.

B) Бұл ерекше тұлғаға, оның айрықша қасиеттеріне сенім болар еді. Әулеттік салтқа бағыну жеке адамның ерекше дарынына тәуелді емес.

C) Мұнда заңды рәсім мен лауазымның өкілеті негізгі тірек болар еді. Берілген мысал жазылған ережеден гөрі ежелгі дәстүрді атайды.

E) Нәтижелі саясат беделге ықпал етуі мүмкін, бірақ шартта шаруашылық жетістік айтылмаған. Негізгі себеп — орныққан салт. Ишара: «Неге бағынады?» деген сұраққа жауап бер: салт па, тұлға ма, ереже ме?