Тірі ағзалардың көбею түрлері

Ереже: Жыныстық көбеюдің ұрықтанумен жүретін түрінде гаметалар қосылып, зигота түзіледі. Гаметалар әртүрлі даралардан немесе өзін-өзі ұрықтандыратын бір дарадан келуі мүмкін. Сондықтан екі ата-ананың міндетті болуы жалғыз анықтаушы белгі емес. Жаңа дараның өлшемі де көбею түрін анықтамайды. Үдерісті жасушалардың қызметі және олардың қосылуы арқылы ажырату керек.

Қолдану: Сұрақ ұрықтанумен байланысты белгіні сұрайды. Гаметалардың қосылуы дұрыс. Қалған сипаттамалар жаңа дараның өсуін немесе гаметалар қосылмайтын көбею тәсілдерін береді. Бір дара қатысқан жағдайда да оның екі гаметасы қосылса, бұл жыныстық үдеріс болады. Сондықтан ата-ананы санаудан бұрын ұрықтанудың бар-жоғын тексереміз.

Қате нұсқаларды ажырату: Өлшем ұрықтануды анықтамайды. Бүршіктену гаметалар қосылмай жүреді. Фрагменттену де сол белгімен ерекшеленеді. Екіге бөліну гаметалардың қосылуы емес.

Қайта орындауға ишара: Алдымен гаметалар қосылды ма деп тексер.

Ереже: Жыныссыз көбеюде жаңа дара гаметалардың қосылуынсыз пайда болады. Өсімдіктің вегетативті мүшесінен жаңа өсімдік дамуы осы топқа жатады. Ұрықтану атауы аталық және аналық гаметалардың қосылуын білдіреді. Бір бастапқы дара болуы пайдалы белгі, бірақ өзін-өзі ұрықтандырумен шатастырмау үшін гаметалардың қосылмауын да анық көрсету керек.

Қолдану: Шарт өркенді және гаметалардың қосылмауын нақтылайды. Вегетативті көбею дұрыс. Өркеннен шыққан өсімдік жаңа дара болғандықтан, бұл жай ғана сол өсімдіктің биіктеуінен де ажыратылады. Ұрықтанудың әр түрі үшін гаметалар қажет; берілген модельде олар қосылмаған. Бір дара қатысқанын ғана емес, жасушалық механизмді де қолданамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Айқас ұрықтануда әртүрлі даралардың гаметалары қосылады. Өзін-өзі ұрықтандыруда бір дараның гаметалары қосылады. Гаметалардың қосылуы шартқа қайшы. Екі ата-ананың ұрықтануы да берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Өркен және гаметалардың қосылмауы — екі шешуші белгі.

Ереже: Бір жасушалы ағза бөлініп, гаметалар қосылмай жаңа жасушалар түзсе, бұл жыныссыз көбеюге жатады. Бактериядағы екіге бөлінуді эукариоттық ядроның митозымен толық теңестіруге болмайды: бактерияда сондай мембраналы ядро жоқ. Көбею түрін анықтауға шарттағы бөліну мен ұрықтанудың болмауы жеткілікті, ал нақты жасушалық механизмдер өз ерекшеліктерін сақтайды.

Қолдану: Шарт екіге бөлінуді тікелей сипаттайды, сондықтан дұрыс жауап — жыныссыз екіге бөліну. Екі жаңа жасушаның болуы екі гамета қосылды дегенді білдірмейді. Бастапқы бір жасуша бөлінді; екі жасуша бірігіп бір зигота болған жоқ. Осы бағытты салыстыру бөліну мен ұрықтануды ажыратуға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Айқас ұрықтануда бірігу керек. Өзін-өзі ұрықтандыру да екі гамета қосылуын қажет етеді. Гаметалардың бірігуі шартта жоқ. Зигота ұрықтану нәтижесі, екіге бөліну нәтижесі емес.

Қайта орындауға ишара: Бірден екіге бөліну мен екеуден бірге қосылу бағыттары бөлек.

Ереже: Бүршіктенуде жаңа дара бастапқы ағзаның денесіндегі өсіндіден дамиды. Гидрада бүршік қалыптасып, өсіп, жеке дараға тән құрылымдарды түзеді және кейін ажырауы мүмкін. Бастапқы ағза түгел екі тең бөлікке бөлінбейді. Жаңа дараның қай құрылымнан және қандай жолмен пайда болғаны тәсілді ажыратуға мүмкіндік береді.

Қолдану: Шарт дене өсіндісінің дамуын, қармалауыштарының пайда болуын және ажырауын береді. Бұл бүршіктенудің сипаттамасына сәйкес. Жұмыртқа жасушасының дамуы немесе екі гаметаның бірігуі берілмеген. Бастапқы дара сақталып, оның бетіндегі бүршік жаңа дараға айналғандықтан, екіге тең бөліну де дәл жауап емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Екіге тең бөлінуде бастапқы дара екі бөлікке бөлінеді. Айқас ұрықтануда гаметалар қосылады. Өзін-өзі ұрықтандыруда да қосылу болады. Партеногенезде жұмыртқа жасушасы дамиды.

Қайта орындауға ишара: Жаңа дара дене өсіндісінен дамыды.

Ереже: Фрагменттенуде ағзаның бөлінген бөліктерінен жаңа даралар түзіледі. Бұл мүмкіндікті барлық жануардың кез келген бөлігіне жалпылауға болмайды: нәтиже түрге және бөліктің құрамына тәуелді. Берілген тәжірибеде әр бөліктің дербес ағзаға айналғаны нақты көрсетілген. Гаметалардың қосылмауы оның жыныссыз көбею екенін айқындайды.

Қолдану: Шарт бастапқы ағзаның бөлшектерін және олардың жаңа дараларға айналуын береді. Фрагменттену дұрыс. Бұл жерде бүршік өсіндісі немесе жұмыртқа жасушасы берілмеген. Жауап тәжірибенің нақты нәтижесіне сүйенеді; кез келген дене бөлігі міндетті жаңа ағза болады деген қорытынды шығармаймыз. Бөлік саны мен дара саны бірдей болғаны осы тәжірибеге ғана қатысты.

Қате нұсқаларды ажырату: Бүршіктенуде денеде өсінді дамиды. Айқас ұрықтану гаметаларды біріктіреді. Өзін-өзі ұрықтандыру да гаметалардың қосылуы. Партеногенез жұмыртқа жасушасынан дамуды білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Жаңа дараның бастауы — бөлінген дене бөлігі.