Жылу реттеудегі терінің рөлі
44-параграф · Оқулықтың 177–180-беттері
«Биология» оқулығының (8-сынып, Атамұра, 2018) «Жылу реттеудегі терінің рөлі» тақырыбы, 44-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Адам денесінің жылу тепе-теңдігін қай байланыс дұрыс сипаттайды?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жылу түзілуі мен сырттан келуі жылу жоғалтумен теңгеріледі
Жауап нұсқалары
- A.Тек тер көлемі дене температурасын толық анықтайды
- B.Дене температурасы тек ауа температурасымен бірдей болады
- C.Жылу түзілуі мен сырттан келуі жылу жоғалтумен теңгеріледідұрыс
- D.Жылу тек сырттан келеді, зат алмасуда түзілмейді
- E.Жылу жоғалту болса, ағзада жылу түзілуі міндетті тоқтайды
Түсіндірме
Ереже: Дене жылу теңгерімі ішкі зат алмасуда түзілген және сырттан келген жылудың қоршаған ортаға берілетін жылумен арақатынасына байланысты. Тұрақты ішкі температура сақталу үшін осы ағындар реттеледі. Бір ғана тер мөлшері немесе ауа температурасы барлық жағдайды анықтамайды. Дене жұмысы, орта, киім және жеке ерекшеліктер де маңызды.
Қолдану: Сұрақ теңгерімді анықтайтын байланысты сұрайды. Жылу келуі мен жоғалтуының теңгерілуі дұрыс. Жауап дене температурасы ешқашан өзгермейді деген абсолют емес; реттелудің мақсатын түсіндіреді. Қоршаған орта мен зат алмасу бір уақытта әсер етеді, сондықтан екеуін бірге қарау керек.
Қате нұсқаларды ажырату: Тек тер деу басқа ағындарды елемейді. Ауамен бірдей деу ішкі реттелуді жоққа шығарады. Ішкі жылу жоқ деу зат алмасуды елемейді. Жоғалту түзілуін міндетті тоқтатпайды.
Қайта орындауға ишара: Келетін, түзілетін және жоғалатын жылуды бірге есепте.
Дұрыс жауап: Тері бетінен буланғанда жылудың жұмсалуымен
Жауап нұсқалары
- A.Тер сұйықтығының жиналуы жылуды міндетті көбейтумен
- B.Тердің қанға қайта толық сіңуімен
- C.Тер бездерінің оттекті тікелей тасымалдауымен
- D.Тердің теріге шығуы кез келген ортада бірдей салқындатумен
- E.Тері бетінен буланғанда жылудың жұмсалуымендұрыс
Түсіндірме
Ереже: Тер буланғанда сұйықтың буға айналуына энергия жұмсалады. Осы энергия тері мен денеден алынғанда жылу жоғалтуға көмектеседі. Сондықтан тердің бөлінуі мен оның тиімді булануы бөлек сатылар. Ылғал ортада тер көп болса да, булану шектелуі мүмкін. Салқындату тек тер тамшысының барымен толық анықталмайды.
Қолдану: Шарт тердің негізгі салқындату әсерін сұрайды. Булану кезіндегі жылу жұмсалуы дұрыс. Жауап тердің бөлінуі пайдасыз дегенді білдірмейді; оның салқындату механизмі булануға тәуелді екенін көрсетеді. Қоршаған ауаның ылғалдылығы мен киім осы үдеріске әсер ете алады.
Қате нұсқаларды ажырату: Жиналу міндетті жылу шығаруды арттырмайды. Қанға сіңу негізгі механизм емес. Оттек тасымалы тер безінің рөлі емес. Кез келген ортада бірдей деу булану жағдайын елемейді.
Қайта орындауға ишара: Тер бөлінуін оның булануымен бірдей деп қабылдама.
Дұрыс жауап: Тердің булануы қиындайды
Жауап нұсқалары
- A.Тердің булануы міндетті жылдамдайды
- B.Тердің жиналуының өзі буланусыз бірдей салқындатады
- C.Ауаның ылғалдылығы тердің булануына әсер етпейді
- D.Тердің булануы қиындайдыдұрыс
- E.Тер тамшысы көбейсе, салқындау міндетті сол мөлшерде артады
Түсіндірме
Ереже: Тердің булану мүмкіндігі қоршаған ауаның ылғалдылығына байланысты. Ауада су буы көп болғанда тердің буға айналып сыртқа кетуі қиындап, салқындату әсері азаюы мүмкін. Ыстыққа қауіп тек термометр көрсеткішімен емес, ылғалдылық, ауа қозғалысы және басқа факторлармен бірге бағаланады. Терлеу бар болуы қауіп толық жойылды деген кепіл емес.
Қолдану: Шарт ауа температурасын бірдей ұстап, ылғалдылықты өзгертеді. Буланудың қиындауы дұрыс. Өзгерген фактордың дәл осы салқындату сатысына әсерін түсіндіреміз. Бөлінген тердің көп болуы мен оның буланып, жылуды әкетуі бірдей емес. Сондықтан тамшы санына ғана қарап салқындау мөлшерін анықтамаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Булану жылдамдайды деу бағытты кері береді. Жиналудың өзі буланумен бірдей емес. Ылғалдылықты жоққа шығару негізгі факторды елемейді. Тамшы мен салқындауды міндетті теңестіру булану шегін жоғалтады.
Қайта орындауға ишара: Ылғал ауа сұйықтан буға өту мүмкіндігін азайтады.
Дұрыс жауап: Денеден тері арқылы жылу берілуін азайтуға көмектеседі
Жауап нұсқалары
- A.Жылуды сыртқа міндетті көбірек шығарады
- B.Денеден тері арқылы жылу берілуін азайтуға көмектеседідұрыс
- C.Барлық мүшеге қан ағымын толық тоқтатады
- D.Тері температурасын ауаға тәуелсіз міндетті тұрақты сақтайды
- E.Қаңқа бұлшық еттерінің жылу түзуін толық жояды
Түсіндірме
Ереже: Суықта терідегі тамырлық реттелу қан ағымын азайтып, ішкі жылуды сыртқы бетке жеткізуді шектеуге көмектеседі. Бұл денеден ортаға жылу жоғалтуды азайтатын жауаптардың бірі. Ол барлық мүшеде қан айналымы тоқтайды дегенді білдірмейді. Терінің температурасы мен дененің ішкі температурасының реттелуі бір көрсеткішке толық тең емес.
Қолдану: Шарт терідегі қан ағымы азайғанын нақты береді. Жылу берілуін азайту дұрыс. Мұнда капиллярдың өз қабырғасы белсенді бұлшық етпен жиырылады деген қате түсінік қолданылмайды; тері қан ағымы жалпы тамырлық реттеумен өзгереді. Жауап ішкі жылуды сақтауға бағытталған.
Қате нұсқаларды ажырату: Көбірек шығару негізгі бағытты кері аударады. Барлық қан тоқтауы берілмеген. Тері температурасы міндетті тұрақты емес. Бұлшық ет жылуы осы жауаппен толық жойылмайды.
Қайта орындауға ишара: Теріге жеткізілген жылы қан азайса, сыртқа жылу беру де шектеледі.
Дұрыс жауап: Теріге қан ағымының артуы
Жауап нұсқалары
- A.Теріге қан ағымының артуыдұрыс
- B.Теріге қан ағымының азаюы ғана
- C.Барлық тамырда қан қозғалысының тоқтауы
- D.Қанның оттек тасымалын толық жоғалтуы
- E.Сүйек өсу аймағының жабылуы
Түсіндірме
Ереже: Денеден салқындау ортада теріге жылы қанның көбірек келуі ішкі жылуды сыртқы бетке жеткізуге және жылу берілуіне көмектеседі. Бұл ыстыққа жауаптағы жылу тарату жолдарының бірі. Орта өте ыстық болса, құрғақ жылу алмасуының бағыты өзгеруі мүмкін. Сондықтан шарттағы орта денеден салқындау деген шектеу маңызды.
Қолдану: Сұрақ жылу жоғалтуға көмектесетін тамырлық жауапты нақты жағдаймен береді. Тері қан ағымының артуы дұрыс. Жауап кез келген ауа температурасында бірдей салқындатады деген абсолют емес. Қан ішкі аймақтан жылуды теріге жеткізеді, ал тері мен орта арасындағы алмасу жағдайға тәуелді болады.
Қате нұсқаларды ажырату: Ағым азаюы суықта жылуды сақтауға тән. Қан тоқтауы реттелу жауабы емес. Оттек тасымалын жоғалту салқындату тетігі емес. Өсу аймағы осы жылу алмасуға қатыспайды.
Қайта орындауға ишара: Жылы қан сыртқы бетке келіп, салқындау ортамен жылу алмасады.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Есту және көру рецепторлары қызметтерінің механизмі
- Гормондар арқылы гуморальды реттелу
- Эндокринді бездің қызметі және оларға байланысты аурулар
- Адам денесінің рецепторлары
- Митоз және мейоз олардың биологиялық маңызы
- Тірі ағзалардың көбею түрлері
- Споралы өсімдіктердің тіршілік циклі
- Ашықтұқымды және жабықтұқымды өсімдіктердің тіршілік циклі
Сұрақтар «Биология» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.