Сұйықтың газдың және қатты денелердің қысымы
45-параграф · Оқулықтың 161–165-беттері · Сұрақ оқулықтың 164-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Сұйықтың газдың және қатты денелердің қысымы» тақырыбы, 45-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Бетке перпендикуляр түсетін күш өзгермеді, ал жанасу ауданы екі есе кішірейді. Орташа қысым қалай өзгереді?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Екі есе артады
Жауап нұсқалары
- A.Екі есе кемиді
- B.Өзгермейді
- C.Төрт есе артады
- D.Екі есе артадыдұрыс
- E.Төрт есе кемиді
Түсіндірме
Ереже: Орташа қысым бетке перпендикуляр әсер ететін күштің жанасу ауданына қатынасына тең. Күш тұрақты болса, аудан азайған сайын бірлік ауданға келетін әсер артады.
Қолдану: Шартта күш сол күйінде қалды, ал аудан бастапқының жартысына тең болды. Бірдей күшті екі есе аз ауданға бөлгенде қысым екі есе жоғарылайды; мұнда кері пропорционалдық қолданылады.
Қате нұсқаларды ажырату: Ауданның азаюын қысымның азаюымен тікелей теңестіру қате. Төрт есе өзгеріс күш те өзгергенде немесе аудан төрт есе өзгергенде туар еді, бірақ ол берілмеген. Қысым мен күшті бір шама деп қабылдауға болмайды: олардың өлшемдері мен мағынасы бөлек.
Қайта орындауға ишара: Күшті ауданға бөлу формуласында тек бөлім екі есе кішірейсе, қатынасқа не болатынын анықта.
Дұрыс жауап: Тірек ауданын ұлғайтып, орташа қысымды азайтады
Жауап нұсқалары
- A.Тірек ауданын ұлғайтып, қысымды арттырады
- B.Тірек ауданын кішірейтіп, қысымды азайтады
- C.Тірек ауданын ұлғайтып, орташа қысымды азайтадыдұрыс
- D.Аудан өзгерсе де қысым өзгермейді
- E.Тірек ауданына қарамай тек салмақ азаяды
Түсіндірме
Ереже: Бірдей күш үлкен ауданға таралғанда орташа қысым азаяды. Шаңғының тірек ауданы аяқкиімнен үлкен болуы қарға келетін бірлік аудандық әсерді төмендетуге мүмкіндік береді.
Қолдану: Шарт салмақтың бірдей екенін нақтылайды. Сондықтан айырма адамның массасынан емес, күштің қармен жанасатын ауданға таралуынан туындайды; қысым азайса, жұмсақ қарға енуі аз болуы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: Орташа қысым бірдей перпендикуляр күштің ауданға қатынасымен анықталады. Аудан өскенде қысым азаяды; оны арттырады деу қатынасты кері қолдану болады. Шаңғы адамның салмағын өздігінен азайтпайды. Қардың нақты қасиеті де батуға әсер етуі мүмкін, бірақ шарт бірдей салмақта ауданның рөлін түсіндіруге арналған; қысым мен күшті бөлек ажырату қажет.
Қайта орындауға ишара: Күш тұрақты болғанда үлкен тірек беті бірлік ауданға түсетін әсерді қалай өзгертетінін салыстыр.
Дұрыс жауап: Кіші жанасу ауданында қысым жоғары болады
Жауап нұсқалары
- A.Кіші жанасу ауданында қысым жоғары боладыдұрыс
- B.Кіші жанасу ауданында қысым төмен болады
- C.Жүз жіңішкерсе де қысым өзгермейді
- D.Қысым тек пышақтың толық ұзындығына тәуелді
- E.Жүз ауданы артқан сайын сол күште қысым артады
Түсіндірме
Ереже: Кесу кезінде күштің жанасатын шағын ауданға шоғырлануы материалдағы жергілікті әсерді арттырады. Бірдей перпендикуляр күш үшін орташа қысым ауданға кері тәуелді болады.
Қолдану: Шарт бірдей басу күшін сақтайды. Жіңішке жүздің жанасу ауданы аз болғандықтан, сол күш кіші бетке түсіп, материалды бөлуге қолайлырақ әсер етуі мүмкін; пышақтың басқа қасиеттері де маңызды.
Қате нұсқаларды ажырату: Қысым күшті жанасу ауданына бөлумен табылады. Бірдей күште аудан кішірейсе қысым артады, оны төмендейді немесе өзгермейді деу дұрыс емес. Пышақтың толық ұзындығы жанасу ауданына автоматты тең емес. Қайрау басу күшін қажетсіз етпейді; ол күштің берілу ауданын өзгертеді. Нақты кесу материал қасиетіне де тәуелді болғанымен, шарт ауданның әсерін салыстырады.
Қайта орындауға ишара: Екі жүзге бірдей күш түсіріп, олардың жанасатын беттерін салыстыр.
Дұрыс жауап: Артады
Жауап нұсқалары
- A.Артадыдұрыс
- B.Кемиді
- C.Өзгермейді
- D.Тереңдік екі еселенсе, міндетті түрде төрт есе кемиді
- E.Тереңдік артқанда міндетті түрде нөл болады
Түсіндірме
Ереже: Тыныш сұйықта үстіндегі сұйық бағанының салмағы қысымға үлес қосады. Тығыздық пен ауырлық үдеуі бірдей болғанда осы гидростатикалық үлес тереңдік артқан сайын өседі.
Қолдану: Шарт судың бірдей тығыздығын және сыртқы қысымның теңдігін сақтайды. Тереңірек нүктенің үстінде су қабаты көбірек болғандықтан, жалпы қысым да осы салыстыруда жоғары болады.
Қате нұсқаларды ажырату: Паскаль заңын сұйықтың әр тереңдігінде бастапқы қысым міндетті түрде бірдей деп түсіну қате. Ол сырттан берілген қосымша қысымның берілуіне қатысты. Тереңдіктің өсуі қысымды жоймайды. Сұйықтың түсі немесе ыдыстың безендірілуі негізгі заңдылықтың орнына жүрмейді.
Қайта орындауға ишара: Нүктенің үстіндегі су бағанының биіктігін салыстыр, ал бірдей ұсталған шарттарды өзгертпе.
Дұрыс жауап: Гидростатикалық қысым
Жауап нұсқалары
- A.Гидростатикалық қысымдұрыс
- B.Динамикалық қысым
- C.Осмостық қысым
- D.Қаныққан бу қысымы
- E.Сәулелік қысым
Түсіндірме
Ереже: Гидростатикалық қысым сұйық тыныш тұрған кезде оның салмағымен және тереңдікпен байланысты қарастырылады. Бұл ұғым сұйықтың ағынына, ерітінділердің мембрана арқылы алмасуына немесе сәулеге байланысты басқа қысымдардан ерекшеленеді.
Қолдану: Шартта сұйықтың тыныш тұрғаны және баған салмағы нақты айтылған. Осы белгілер қысым түрін таңдауға жеткілікті; жаңа қозғалыс, мембрана немесе жарық әсері қосылмаған.
Қате нұсқаларды ажырату: Қысымның барлық түрін бірдей бастапқы себеппен түсіндіруге болмайды. Динамикалық қысым қозғалыспен, осмостық құбылыс ерітінді мен мембранамен, сәулелік қысым жарықпен байланысты. Атаулардың бәрінде «қысым» сөзі болуы олардың механизмін бірдей етпейді; шарттағы жағдайға сәйкес термин қажет.
Қайта орындауға ишара: Сұйықтың күйін және қысымға себеп ретінде берілген баған салмағын бірге ескер.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.