Қоректік заттардың тасымалдануы
37-параграф · Оқулықтың 130–132-беттері · Сұрақ оқулықтың 130-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Қоректік заттардың тасымалдануы» тақырыбы, 37-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Топырақта өсіп тұрған бидай судың негізгі бөлігін қай мүшесі арқылы сіңіреді?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Тамырымен
Жауап нұсқалары
- A.Жапырағының тақтасымен
- B.Гүлінің күлтесімен
- C.Пісіп жетілген дәнімен
- D.Масағының қабыршағымен
- E.Тамырымендұрыс
Түсіндірме
Ереже: Құрлықта өсетін көптеген өсімдіктер суды топырақтан тамыр жүйесі арқылы алады. Тамыр түктері топырақ ерітіндісімен жанасатын бетті үлкейтеді.
Қолдану: Берілген бидайдың тамыры ылғалды топырақта орналасқан. Сіңген су әрі қарай сабақтағы өткізгіш бөліктерге өтеді, сондықтан бастапқы сіңіру мүшесін осы жағдайдан анықтаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Жапырақтан судың булануын судың топырақтан сіңуіне теңестіруге болмайды. Гүл, масақ қабыршағы және піскен дән бұл жағдайда негізгі сіңіру мүшесі емес. Кейбір өсімдіктердің ерекшеліктерін барлық түрге тарату да қате.
Қайта орындауға ишара: Топырақ ерітіндісімен тікелей жанасып тұрған өсімдік бөлігін анықта.
Дұрыс жауап: Суда еріген күйде
Жауап нұсқалары
- A.Құрғақ кристалдар үйіндісі түрінде
- B.Дайын қант молекулаларына айналған күйде
- C.Суда еріген күйдедұрыс
- D.Су буларынан ғана тұратын ағынмен
- E.Топырақтың бүтін түйіршіктері түрінде
Түсіндірме
Ереже: Минералды заттардың көптеген құрамбөліктері ерітіндіде иондар күйінде болады. Тамыр арқылы сіңген иондардың өсімдіктегі ұзақ қашықтыққа қозғалуына су ағыны қатысады.
Қолдану: Түтікшелердегі сұйық орта минералды иондарды сабақ пен жапырақтарға жеткізеді. Бұл жерде топырақтың бүтін бөлшектері емес, еріген құрамбөліктер туралы айтылып тұр.
Қате нұсқаларды ажырату: Минералды қоректенуді қант тасымалымен шатастырмау керек. Тұз түйіршіктері өзгеріссіз жоғары көтерілмейді, ал түтікшелердегі негізгі ағын су буынан ғана тұрмайды. Еру заттың міндетті түрде органикалық молекулаға айналуын білдірмейді.
Қайта орындауға ишара: Заттың топырақтан сіңуі мен сұйық өткізгіш ортада қозғалуын байланыстырып қарастыр.
Дұрыс жауап: Сабақ арқылы жапыраққа
Жауап нұсқалары
- A.Жапырақтан сабақ арқылы тамырға
- B.Сабақ арқылы жапыраққадұрыс
- C.Гүлден топырақ арқылы тамырға
- D.Жемістен ауа арқылы жапыраққа
- E.Тұқымнан гүл арқылы топыраққа
Түсіндірме
Ереже: Өсімдіктің тамыры, сабағы және жапырағы өткізгіш жүйе арқылы байланысады. Тамырдан сіңген су сабақтағы түтікшелермен жоғарыдағы мүшелерге жеткізіледі.
Қолдану: Шартта бастапқы орын ретінде тамыр, ал соңғы орын ретінде жоғарғы жапырақ берілген. Сондықтан жолдың аралық бөлігі сабақ болады; қозғалыс ретін осы екі нүктемен салыстырамыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Бағытты кері жазу жапырақтан тамырға жүретін басқа заттардың тасымалымен шатастыруы мүмкін. Ауа мен топырақ сабақ ішіндегі өткізгіш жолдың орнына жүрмейді. Жеміс пен гүл де берілген су жолының міндетті аралық мүшелері емес.
Қайта орындауға ишара: Алдымен қозғалыстың басталатын және аяқталатын орындарын белгіле, содан кейін оларды жалғайтын мүшені тап.
Дұрыс жауап: Органикалық заттар
Жауап нұсқалары
- A.Тек минералды тұздар
- B.Тек су молекулалары
- C.Тек көмірқышқыл газы
- D.Органикалық заттардұрыс
- E.Тек топырақтан келген бейорганикалық иондар
Түсіндірме
Ереже: Фотосинтез кезінде жарық энергиясы органикалық заттардың химиялық энергиясын түзуге пайдаланылады. Өсімдік көмірқышқыл газы мен судың қатысуымен көмірсулар түзеді.
Қолдану: Жапырақта түзілген қанттар өсімдік жасушаларына құрылыс материалы және энергия көзі бола алады. Олардың бір бөлігі басқа мүшелерге тасымалданады, сондықтан қорек ретінде қажет өнім тобы сұралып тұр.
Қате нұсқаларды ажырату: Су мен көмірқышқыл газы фотосинтездің бастапқы заттарына жатады; оларды негізгі органикалық өніммен алмастыру қате. Минералды иондар өсімдікке қажет, бірақ жапырақта жарық арқылы түзілген қанттың орнына жүрмейді. Өнімнің қайдан пайда болғанын және қандай заттар жұмсалғанын ажырату керек. Фотосинтезбен қатар өсімдік тыныс алатынын да ескереміз.
Қайта орындауға ишара: Жарықтың қатысуымен түзілетін және жасушаларда қорек ретінде пайдаланылатын заттардың тобын ізде.
Дұрыс жауап: Тамыр, гүл және жеміс сияқты тұтынушы мүшелерге
Жауап нұсқалары
- A.Тамыр, гүл және жеміс сияқты тұтынушы мүшелергедұрыс
- B.Тек сол жапырақтың ішінде қалады
- C.Тек сыртқы ауаға толық шығарылады
- D.Тек топырақтың қатты түйіршіктеріне өтеді
- E.Тек су буларымен атмосфераға кетеді
Түсіндірме
Ереже: Фотосинтез өнімдері түзілген орыннан оларды пайдаланатын немесе жинайтын мүшелерге тасымалданады. Өсіп жатқан тамыр, гүл және жеміс осындай тұтынушылар бола алады.
Қолдану: Шарттағы жетілген жапырақ жарықта қант түзеді. Басқа мүшелерде сол қант тыныс алуға, өсуге немесе қор жинауға қажет болғандықтан, оның таралуы жапырақпен шектелмейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Қант тасымалын жапырақтан судың булануымен шатастыру дұрыс емес. Органикалық өнімдердің бәрі міндетті түрде ауаға шықпайды және топыраққа кетпейді. Мүшенің өнім түзуші не тұтынушы рөлі оның даму кезеңіне қарай өзгеруі мүмкін.
Қайта орындауға ишара: Өзі жеткілікті фотосинтез жасамайтын, бірақ өсіп немесе қор жинап жатқан бөліктерді ойла.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.